12 mart 1985-ci ildə sovet vətəndaşları bildilər ki, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Baş katibi vəzifəsinə Mixail Qorbaçov təyin olunub. Bu hadisə həm partiyanın, həm də ölkənin taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Qorbinin tərəfdarları çoxdan belə bir mif formalaşdırıblar ki, guya o, sovet sistemini səmimi şəkildə islah etmək istəyirdi və həmin sistem o qədər zəif idi ki, ən kiçik islahat və aşkarlıq ("qlasnost") cəhdindən belə dağıldı. Gəlin real faktlara əsaslanaraq, onun siyasətinin əsas istiqamətlərini təhlil edək.
Kadr inqilabı: idarəetmə sisteminin sökülməsi
Hakimiyyətə gələn kimi Qorbaçov rəhbər kadrların tam yenilənməsinə başladı. 1985-ci ilin aprelində Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Plenumunda “kadr inqilabı” adlandırılan proses başlandı.
1986-cı ilə qədər rəhbərliyin tərkibi Mərkəzi Komitə səviyyəsində 85 %, respublika səviyyəsində isə 70 % yeniləndi. Seçim meyarı peşəkar uyğunluq yox, yenidənqurma (perestroyka) ideyalarına şəxsi sədaqət idi. Bu isə faktiki olaraq bütün potensial müxaliflərin aradan qaldırılmasına, idarəetmə vertikalının dağılmasına və elitanın peşəkar səviyyəsinin kəskin aşağı düşməsinə gətirib çıxardı.
Ən əsası isə — sistemdən sosializmə sadiq olan insanlar təmizlənirdi.
Əsas vəzifələrə sonradan sistemin dağılmasında mühüm rol oynamış şəxslər gətirildi (A. Yakovlev, E. Şevardnadze, B. Yeltsin).
İqtisadiyyat: büdcəyə zərbə və “dağıdıcı” biznes
Qorbaçovun iqtisadi islahatları çox vaxt qeyri-ardıcıl hesab olunur. Lakin onların nəticəsi aydın idi — sovet iqtisadiyyatını sabitsizləşdirmək və ölkə vətəndaşlarının narazılığını artırmaq. Buna xüsusilə güclü zərbə vurmuş iki istiqaməti nümunə kimi göstərmək olar.
Antialkoqol kampaniyası, 1985-ci ilin mayında başlayaraq formal olaraq millətin sağlamlaşdırılması məqsədi daşıyırdı və hətta həyat müddətinin və doğum səviyyəsinin bir qədər artmasına səbəb oldu. Lakin tətbiq olunan üsullar cəmiyyətdə narazılıq doğurdu: üzüm bağları məhv edildi, şərab və ən əsası şirə istehsalı kəskin azaldıldı, arağın qiyməti iki dəfə artdı.
Ən böyük zərbə isə büdcəyə dəydi: gəlirlərin təxminən 10 %-i, yəni 37 milyard rubl itirildi. 1986-cı ildə neft qiymətlərinin düşməsi fonunda bu, ciddi böhrana çevrildi.
Kooperasiya haqqında qanun formal olaraq sahibkarlığın inkişafına yönəlmişdi, lakin praktikada iqtisadiyyatın kriminallaşmasına və balansının pozulmasına gətirdi. Kooperativlər dövlət mağazalarından ucuz qiymətə qıt malları alır və onları bir neçə dəfə baha satırdılar. Bu isə mal qıtlığı və hiperinflyasiya yaradırdı. Dövlət müəssisələrinin direktorları isə dövlət vəsaitlərini şəxsi ciblərə yönəltmək üçün “kölgə” kooperativlər yaradırdılar.
Nəticədə hər il özəl sektor vasitəsilə 90 milyard rubla qədər pul “yuyulurdu”. Vətəndaşlar isə uzun növbələrdə dayanmağa məcbur qalırdılar — sosializmin tənqidçilərinin boş mağaza rəfləri ilə birlikdə tez-tez göstərdiyi həmin növbələr.
“Birgə müəssisələrə” malları xaricə çıxarmağa icazə verilməsi də vəziyyəti ağırlaşdırdı: mallar dövlət subsidiyalı qiymətlərlə aparılır, xaricdə isə bazar qiyməti ilə satılırdı. Bu, ölkə daxilində elə bir mal qıtlığı yaratdı ki, talon sistemi tətbiq etmək lazım gəldi.
Beləliklə, həm sovet iqtisadiyyatına qarşı güclü ictimai narazılıq formalaşdırıldı, həm də 1990-cı illərdə hakimiyyətin dayağına çevrilən gələcək oliqarxlar meydana çıxdı.
İdeoloji təxribat: sosializmə qarşı “qlasnost”
Rəsmi olaraq “qlasnost” siyasəti guya durğunluğa qarşı mübarizə kimi təqdim edilirdi. Lakin əslində bu, sovet tarixinin və sosialist dəyərlərinin geniş miqyaslı gözdən salınmasına çevrildi.
1986–1987-ci illərə qədər Qorbaçov və komandası demək olar ki, bütün mərkəzi kütləvi informasiya vasitələrinin rəhbərlərini dəyişdirdi və onların yerinə açıq anti-sovet mövqeli şəxsləri gətirdi.
Televiziya ekranlarından və qəzet səhifələrindən güclü tənqid axını başladı. Qorbaçovun əsas müttəfiqlərindən biri olan A. Yakovlev bunu sonradan “şüurlu ideoloji sökülmə”, dövlət ideologiyasının dəyərdən salınması və cəmiyyətin yönünü itirməsi kimi izah etmişdi.
Nəticə
Bu faktların təhlili göstərir ki, Qorbaçovun fəaliyyəti sistemli və ardıcıl xarakter daşıyırdı. Bu, “idarəetmədə bir sıra faciəvi səhvlər” deyil, sosial sistemin dağıdılmasına yönəlmiş addımlar idi və nəticədə SSRİ-nin — Qorbaçovun qorumağa borclu olduğu dövlətin — məhvinə gətirib çıxardı.
Beləliklə, bu sualın cavabı — bunun axmaqlıq, yoxsa xəyanət olması — mənə görə hər kəsə aydındır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии