Əgər yalnız etimoloji tərəfə baxsaq, “liberal” sözü latınca *liber* sözündən gəlir və “azad” deməkdir. Azərbaycan dilinə isə “liberalizm” sözü rus dilindən keçmiş və ilkin olaraq “azadfikirlilik” kimi tərcümə olunmuşdur. Lakin bu, sadəcə etimologiyadır və marksist üçün bununla kifayətlənmək olmaz.
Tarixi baxımdan liberalizm burjuaziyanın ideologiyasıdır; feodalizmə və feodal dövlət quruluşuna qarşı mübarizə aparan kapitalizmin ideologiyasıdır. Liberalizmin əsasında ilkin olaraq kapitalın feodal münasibətlərinin bütün qalıqlarından azad edilməsi prinsipi dayanırdı. Bu qalıqlara mütləqiyyətçilik, dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi və silki maneələr daxil idi. Yəni kapitalizmin inkişafını ləngidən və burjuaziyanın siyasi hakimiyyəti ələ keçirməsinə mane olan hər şey.
Liberalizmin əsas ideyası bazarın azadlığıdır. Digər azadlıqlar — siyasi və vətəndaş azadlıqları — ikinci dərəcəlidir. Əgər onlar bazarın azadlığına mane olarsa, onlardan imtina etmək də mümkündür. Bu, liberalizmin tarixi mahiyyətidir. Zaman keçdikcə isə liberalizmdən əsasən yalnız zahiri forma qalmışdır.
Kommunist-liberal yaxınlaşmasının tərəfdarlarına simpatiya doğuran “azadlıq” və “şəxsi azadlıq” ideyaları son dərəcə spekulyativ xarakter daşıyır. Açığı, bu ideyaları da liberallar icad etməyiblər. Onlardan köhnə, tənəzzülə uğrayan istismarçı sinifləri əvəz etməyə çalışan yeni istismarçı siniflər istifadə edirdilər. Məqsəd aydın idi — hakimiyyəti ələ keçirmək; vəzifə isə kütlələri öz rəqiblərinə qarşı mübarizəyə qaldırmaq.
“Azadlıq” sözlərdə xalq üçün nəzərdə tutulmuş şüar idi. Əslində isə bu şüarların arxasında yeni istismarçıların öz maraqlarını sərbəst həyata keçirmək azadlığı dayanırdı. Minilliklər boyu bütün “xalq xilaskarları” qələbə qazandıqdan sonra həmin xalqların hökmdarına və istismarçısına çevrilmişlər.
Liberalizm bu çoxəsrlik ənənənin — istismarçı siniflərin zəhmətkeş kütlələri aldatmasının — müasir, burjua formasıdır. Fərq ondadır ki, indi burjuaziyanın əlində kütlələri çaşdırmaq üçün daha təsirli vasitələr var. “Azadlıq”, yəni “liberal dəyərlər” təbliğatı həm ictimai rəyi idarə etməkdə, həm də təcavüzkar müharibələrə haqq qazandırmaqda istifadə olunan manipulyativ sxemlərin əsas dayaqlarından biridir.
Şübhəsiz ki, müəyyən tarixi dövrlərdə liberalizm mütərəqqi rol oynamışdır. Məsələn, burjuaziya feodalizmə qarşı liberal şüarlarla mübarizə apardıqda. Onların müdafiə etdiyi burjua demokratiyası, vətəndaş və siyasi hüquqlar proletariatın və kommunistlərin maraqlarına uyğun gəlirdi. Buna görə də mütləqiyyətçi rejimlərin məhv edilməsi məsələsində liberallar bəzən kommunistlərin təbii müttəfiqlərinə çevrilirdilər.
Lakin kapitalizm möhkəmləndi və inkişafının ən yüksək mərhələsi olan imperializmə keçdi. Güclənmiş burjuaziya əvvəlki əsrlərdə olduğu kimi “azadlıq” ideyasını kənara atdı. Bununla belə, burjua təbliğatında “liberalizm” haqqında mif işləməyə davam etdi. Həm Birinci, həm də İkinci Dünya müharibələrində müharibə aparan tərəflərin burjuaziyası öz ilhaqçı imperialist siyasətini “azadlıq” şüarları ilə əsaslandırırdı.
Doğrudur, imperializmin təbii nəticəsi olaraq milli və irqi ayrı-seçkiliyə, dövlətə pərəstişə əsaslanan digər ideologiyalar da meydana çıxdı. Lakin təcrübə göstərdi ki, imperializm üçün onlar daha az səmərəlidir. Soyuq müharibə dövrünün təbliğatı yenidən liberal mifologiyanın zəfərinə çevrildi. SSRİ-yə qarşı ideoloji mübarizədə ən təsirli tezis sovet insanının “azad olmaması”, Qərb insanının isə “azad olması” barədə tezis idi. Bu sxem sovet insanını irqi baxımdan aşağı hesab edən nasist təbliğatından daha effektiv oldu.
Liberal təbliğat soyuq müharibə dövründə imperializmin mütərəqqi rejimlərə qarşı apardığı bütün müharibələri müşayiət edirdi. Eyni təbliğat sovet olmayan sovet ziyalıları tərəfindən də mənimsənilmişdi. Dissident çıxışlar və antisovet yazılar marksist “azadlıq — dərk edilmiş zərurətdir” anlayışı ilə deyil, burjua-liberal azadlıq anlayışı ilə yoğrulmuşdu. Məhz həmin ziyalılar məhdudiyyətsiz şəxsi azadlıq, istismar etmək və zəhmətkeş insanlara yuxarıdan aşağı baxmaq arzusu ilə yaşayırdılar.
Vaxt keçdikcə, xüsusən Xruşşov dövründən başlayaraq SSRİ-də kommunizm quruculuğu getdikcə zəif aparılırdı ki, bu da məntiqi olaraq kapitalizmin bərpasına gətirib çıxarırdı. Liberalizm fəhlələrlə eyni maaş aldıqlarına görə narazı olan “əqli əmək proletarlarının” dissident ideologiyasından tədricən burjua bazar dünyagörüşünün itaətkar bir növünə çevrildi. Məhz “azadlıq” və təsərrüfat hesabı kimi liberal şüarlar altında ilkin kapital yığımı baş verdi, sovet xalqının yaratdığı ümumxalq mülkiyyəti öz “sahiblərini” tapdı, əhali isə yoxsulluğa sürükləndi.
Azərbaycan burjuaziyası da bütün dövrlərin istismarçı sinifləri kimi liberal şüarlardan istifadə etdi. “Azadlıq” şüarları altında yenidən burjuaziya diktaturası quruldu. Bu diktatura qurularkən liberal xadimlərə ehtiyac vardı. Onların bir hissəsi liberal təbliğatın yalan olduğunu başa düşən praqmatik insanlar idi. Digər hissəsi isə (“idealçı” liberallar) həqiqətən də “əsl azadlıq” ideyasına inanırdı.
Lakin minilliyin dönüşündə ilkin kapital yığımı dövrü əsasən başa çatdı. Burjuaziya hakimiyyətdə möhkəmləndi və “azadlıq” şüarlarına ehtiyac qalmadı. Burjuaziya artıq öz maraqlarını sərbəst şəkildə həyata keçirə bilirdi.
Bu gün burjua təbliğatı daha çox “dövlətçilik”, “mənəviyyat”, “birlik” və s. anlayışlar üzərində qurulur. Bununla yanaşı, hakimiyyət mövcud quruluşun və onun vətəndaşlarının həqiqətən azad olduğunu göstərmək üçün liberal ritorikadan da istifadə edir.
Belə şəraitdə özlərini hakimiyyətin liberal müxalifəti elan edən burjua qrupları olduqca gülməli görünürlər. Onlar “azadlıq” şüarlarını tamamilə uyğun olmayan bir vaxtda istifadə edirlər. Burjuaziya artıq hakimiyyəti ələ keçirib və bu şüardan öz maraqları üçün yararlanıb. Ona artıq bu şüar lazım deyil. Bu səbəbdən liberal partiyalar hətta burjua mühitində belə geniş populyarlıq qazanmırlar.
Əlbəttə, belə partiyalar mövcuddursa və “azadlıq” şüarlarından istifadə edirlərsə, onların arxasında hakimiyyəti rəqiblərindən almaq istəyən müəyyən burjua qrupları dayanır. Yəni məntiq dəyişmir: kütlələri “diktaturadan azad olmaq” şüarları ilə hərəkətə gətirmək, hakimiyyəti ələ keçirmək və sonra başqa bir burjua qrupunun diktaturasını qurmaq.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии