Marksist, yəni elmi anlayışa görə, cəmiyyətin inkişafının əsasında onun maddi həyat şəraitinin dəyişməsi, istehsal üsullarının inkişafı dayanır. K. Marks göstərirdi ki, cəmiyyətin həyatında da, təbiətdə olduğu kimi, kəmiyyət və keyfiyyət dəyişiklikləri dialektik şəkildə birləşir; burada da tədrici təkamül müəyyən mərhələdə keyfiyyət sıçrayışlarına, yəni sosial inqilab formasında təzahür edən fasilələrə gətirib çıxarır. Sosial inqilab cəmiyyətin elə bir inkişaf mərhələsidir ki, V. Leninin sözləri ilə desək, “guya dinc inkişaf dövrlərində yavaş-yavaş yığılıb qalan çoxsaylı ziddiyyətlər həll olunur”. (V. Lenin, “Boykota qarşı”).
Sosial inqilab təsadüfi deyil, təbii və qanunauyğun bir hadisədir; o, cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələlərində maddi həyat şəraitindən və ona xas daxili ziddiyyətlərdən irəli gəlir.
Sosial inqilabın ən dərin səbəbi maddi nemətlərin istehsal üsulundakı ziddiyyətdə yatır. Bu ziddiyyət aşağıdakından ibarətdir: ictimai həyatın təməli olan maddi nemətlərin istehsal üsulu istehsal qüvvələri ilə istehsal münasibətlərinin vəhdətini təşkil edir. İstehsal üsulunun hər iki tərəfinin inkişafı eyni cür baş vermir: əvvəlcə istehsalın ən inqilabi elementi olan istehsal qüvvələri dəyişir və inkişaf edir, daha sonra isə bu dəyişikliklərdən asılı olaraq və onlara uyğun şəkildə istehsal münasibətləri təkmilləşir.
İstənilən istismarçı cəmiyyət torpaq və istehsal vasitələri üzərində bu və ya digər formada xüsusi mülkiyyətə əsaslanır. Lakin müəyyən istismarçı siniflərin müdafiə etdiyi heç bir xüsusi mülkiyyət forması istehsal qüvvələrinin inkişafı üçün sonsuz imkan yarada bilməz. Buna görə də “cəmiyyətin maddi istehsal qüvvələri inkişafının müəyyən mərhələsində mövcud istehsal münasibətləri ilə, yaxud bunun hüquqi ifadəsi olan mülkiyyət münasibətləri ilə ziddiyyətə girir. İstehsal qüvvələrinin inkişaf formaları olan bu münasibətlər onların buxovuna çevrilir. Onda sosial inqilab dövrü başlanır”. (K. Marks, “Siyasi iqtisadın tənqidinə dair”).
Tarixdə ilk sosialist dövləti məhv edən burjuaziya inqilab deyil, əksinqilab həyata keçirdi. Daha dəqiq desək, SSRİ cəmiyyətində dövlət hakimiyyətini ələ keçirən burjuaziya orada daha yüksək deyil, daha aşağı ictimai quruluşu — sosializmdən əvvəl mövcud olmuş kapitalizmi bərpa etdi; yəni torpaq və istehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyətə əsaslanan cəmiyyəti. Əlbəttə, müasir kapitalizm XX əsrin əvvəllərinin kapitalizmindən fərqlənir, lakin yalnız formaca. Mahiyyət etibarilə isə o, kapitalizmin inkişafının ən yüksək mərhələsi olan dövlət-inhisarçı kapitalizmdir. Bu da onunla sübut olunur ki, cəmiyyətdə hökm sürən əsas xüsusiyyətlər bunlardır: birincisi, kapitalizmin əsas xüsusiyyətləri — torpaq və istehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyət və muzdlu əmək; ikincisi isə dövlət-inhisarçı kapitalizmin əsas cəhətləri — inhisarçılıq, parazitlik, çürümə və məhvə doğru getmə.
Kapitalizmi bərpa edən burjuaziya sosialist inqilabının əsas səbəbini də bərpa etdi — istehsal qüvvələri ilə kapitalist (xüsusi) istehsal münasibətləri arasındakı ziddiyyəti. Deməli, yeni sosialist inqilabı qaçılmazdır.
Lakin sosialist inqilabı da hər bir sosial inqilab kimi “sifarişlə”, kiminsə iradəsi və ya arzusu ilə həyata keçirilmir. Onu fərmanla elan etmək olmaz: ona tarix təyin etmək, onu çağırmaq və ya qadağan etmək mümkün deyil. Sosialist inqilabının baş verməsi üçün obyektiv və subyektiv şərtlər lazımdır.
Sosialist inqilabının obyektiv şərti, hər şeydən əvvəl, sosializmin maddi şərtlərinin mövcudluğudur. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, kapitalizmin inkişafı nəticəsində qaçılmaz şəkildə baş verən istehsalın ictimailəşməsi elə bir həddə çatır ki, artıq təkcə ölkə iqtisadiyyatını vahid mərkəzdən idarə etmək imkanı yaranmır, həm də hakimiyyətə gəldikdən sonra fəhlə sinfi tərəfindən istifadə oluna biləcək idarəetmə aparatı formalaşır. Belə maddi şərtlər hələ XX əsrin əvvəllərində — dövlət-inhisarçı kapitalizm mərhələsində yaranmışdı. Buna görə də V. Lenin dövlət-inhisarçı kapitalizmi sosializmin astanası adlandırırdı.
Sosialist inqilabının obyektiv ilkin şərtlərinə yalnız iqtisadi səbəblər daxil deyil. Buraya sosial-siyasi şərtlər, hər şeydən əvvəl sinfi ziddiyyətlərin kəskinləşməsi və sinfi qüvvələrin nisbəti də daxildir. İnqilab burjuaziya ilə fəhlə sinfi arasındakı ziddiyyətlərin son dərəcə kəskinləşdiyi vaxt mümkün və qaçılmaz olur. Buna görə də istehsal qüvvələri ilə istehsal münasibətləri arasında ziddiyyətin mövcud olması hələ hər zaman inqilab demək deyil. Bu ziddiyyət inkişaf etmiş kapitalist ölkələrində çoxdan mövcuddur, lakin bu, orada sosialist inqilabı üçün bütün obyektiv şərtlərin hazır olması demək deyil.
İnqilabın mümkün olması üçün inqilabi vəziyyət də lazımdır; bu vəziyyət müxtəlif ölkələrdə iqtisadi və siyasi şəraitdən asılı olaraq formalaşır. İnqilabi vəziyyətin əlamətləri bunlardır:
1. Hakim siniflərin öz hakimiyyətini əvvəlki kimi saxlaya bilməməsi; “yuxarıların” böhranı, hakim sinfin siyasətində elə bir böhran ki, məzlum siniflərin narazılığı və qəzəbi üçün çat yaradır;
2. Məzlum siniflərin ehtiyac və əzablarının adi haldan daha artıq kəskinləşməsi;
3. Bunun nəticəsində kütlələrin fəallığının əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsi; “dinc” dövrdə sakitcə soyulmağa dözən kütlələrin böhran dövründə həm ümumi vəziyyətin, həm də “yuxarıların” özlərinin təsiri ilə müstəqil tarixi çıxışlara cəlb olunması. (V. Lenin, “II İnternasionalın iflası”, 1915).
Lakin hər inqilabi vəziyyət inqilaba gətirib çıxarmır. Məsələn, Rusiyada 1879–1880-ci illərdə inqilabi vəziyyət olsa da, inqilab baş vermədi. 1905-ci ildə də inqilabi vəziyyət vardı, lakin inqilab məğlubiyyətə uğradı.
İnqilabi vəziyyət sosial inqilab üçün zəruri, lakin kifayət olmayan şərtdir. Obyektiv amilin yetkinliyi yalnız qalibiyyətli inqilab imkanını yaradır. Bu imkanı gerçəkliyə çevirmək üçün isə subyektiv amilin də yetişməsi lazımdır; yəni inqilabi sinfin kütləvi inqilabi fəaliyyətə hazır və qadir olması, köhnə hökuməti sarsıdacaq gücə malik olması. V. Leninin dediyi kimi, hökumət heç vaxt özü “yıxılmır”, onu “yıxmaq” lazımdır.
Sosialist inqilabının subyektiv amillərinə aşağıdakılar daxildir:
1. Kütlələrin kapitalizmin məhv edilməsinin zəruriliyini dərk etməsi, sona qədər mübarizə aparmağa hazır olması;
2. Fəhlə sinfinin təşkilatlanmış və şüurlu olması; onun müttəfiqlərinin olması və inqilaba kifayət qədər təcrübəli, mübarizələrdə bərkimiş, mübarizə strategiyası və taktikasını hazırlayıb həyata keçirməyə qadir bolşevik (marksist) partiyanın rəhbərlik etməsi.
Beləliklə, sosialist inqilabı da hər bir sosial inqilab kimi obyektiv və subyektiv şərtlərin birliyini tələb edir. Bu, bütün inqilabların, xüsusilə XX əsrin üç rus inqilabının təsdiq etdiyi sosial inqilab qanunudur.
Bununla belə, sosialist inqilabına böyük bir çətinlik mane olur. Məsələ ondadır ki, insanların şüuru onların real həyat şəraitinin inkişafından geri qalır. Bu mənada sosialist inqilabının obyektiv (maddi) ilkin şərtləri subyektiv amildən daha tez yetişir. Deməli, sosialist inqilabının obyektiv şərtlərinin tam yetişdiyi dövrdə (dövlət-inhisarçı kapitalizm mərhələsində) subyektiv amil bütün müasir inqilabi dövrün mərkəzi məsələsinə çevrilir.
Burjuaziya bunu çox yaxşı anlayır. Buna görə də sosialist inqilabının subyektiv amilinin inkişafına hər vasitə ilə mane olur, onun müasir ictimai həyata daxil olmasını bloklayır.
Nəhəng təbliğat maşını olan KİV, sosial şəbəkələr vasitəsilə burjuaziya bütün ictimai həyatı siyasi-hüquqi məsələlərə endirir. Gecə-gündüz insan hüquqları, azad seçkilər, söz azadlığı, terror təhlükəsi, Ukrayna və İrandakı müharibələr və s. haqqında danışılır. Bundan əlavə, siyasətçilərin, iqtisadçıların, artistlərin, idmançıların, deputatların və nazirlərin iştirakı ilə gecə-gündüz şoular təşkil edilir; onlar əhalini şəxsi həyatlarındakı bayağı macəralarla əyləndirir, “çirkli paltarlarını” hamının qarşısında sərgiləyirlər.
Eyni zamanda sosial-iqtisadi məsələlər sırf məişət problemlərinə endirilir: qadın müğənninin yarıçılpaq səhnəyə çıxması, kanalizasiya təmiri, zibilin yığışdırılması, sərxoşun qonşulara hörmət etməyə öyrədilməsi və s. Həmçinin “sosial tərəfdaşlıq”, “biznesin sosial məsuliyyəti”, “rəqəmsal iqtisadiyyat”, “korrupsiyaya qarşı mübarizə”, “ünvanlı yardım”, “vergi amnistiyası” kimi mövzularda boş mənəviyyatçılıq edilir. Bütün bunlar sosialist inqilabının subyektiv amilini zəiflədir, onu iflic edir və ictimai həyata daxil olmasının qarşısını alır.
Belə şəraitdə kommunistlərin (bolşeviklərin) qarşısında belə bir sual yaranır: sosialist inqilabının subyektiv amilini ictimai həyata necə daxil etmək olar? Yəni fəhlə sinfinin kapitalizmin məhv edilməsinin zəruriliyini necə daha tez dərk etməsinə, sosializm qurulana qədər mübarizə aparmağa necə hazırlaşmasına nail olmaq olar?
Bu əsas vəzifənin həlli fəhlə sinfinin təşkilatlanmasının sürətlənməsinə, yəni öz həqiqi kommunist partiyasını — inqilabi bolşevik partiyasını bərpa etməsinə də təkan verəcək.
Qısası, sosialist inqilabının subyektiv amilini necə canlandırmaq və ictimai həyata daxil etmək olar?
Bu sualın cavabı sadədir.
Burjuaziyanın bütün ictimai həyatı siyasi-hüquqi məsələlərə endirməsinə qarşı olaraq, bütün ictimai həyatı sosial-iqtisadi məsələlərə yönəltmək lazımdır. Keçmiş sovet respublikaların müasir fəhlə sinfi sosializmdən çıxdığı və sosializm dövründə torpağın, mənzilin, təhsilin, səhiyyənin və s. pulsuz olduğunu hələ də xatırladığı üçün sosial-iqtisadi məsələlər sosialist ictimai həyatının əsas məsələləri ilə əlaqələndirilməlidir.
Əvvəla, bu torpaq məsələsidir. Torpaq təbiətin verdiyi və həyat üçün zəruri olan əsas şərtdir, buna görə də ona çıxış pulsuz olmalıdır! Buradan belə şüarlar irəli gəlir:
Torpağın alqı-satqısına son!
Torpaq vergisinə son!
Sonra istehsal vasitələri məsələsi gəlir. İstehsal vasitələri yalnız fəhlə sinfinin əməyi və bütün cəmiyyətin səyləri ilə yaradılıb işlədilə bilər. Buna görə də onlar yalnız ictimai mülkiyyətdə olmalı və bütün cəmiyyətin maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün istifadə edilməlidir; sosializm dövründə olduğu kimi, ayrı-ayrı şəxslərin zənginləşməsi üçün yox. Buradan belə şüar yaranır:
İstehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyətə son!
Nəhayət, banklar məsələsi. Xüsusi mülkiyyətin hökm sürdüyü şəraitdə bank əməkçi xalqın və bütün cəmiyyətin istismar alətinə çevrilir. Bu istismar belə baş verir: bank pulları aşağı faizlə borc alır, daha yüksək faizlə kredit verir. Kredit üzrə alınan faizlə əmanətlərə verilən faiz arasındakı fərq bankın mənfəət mənbəyidir. Bu fərq hesabına bank əməliyyat xərclərini ödəyir, qalan hissə isə mənfəət olur.
Başqa sözlə, bank heç bir əmək sərf etmədən verdiyindən daha çoxunu geri alır; borc alan isə həm borcu qaytarmaq, həm də üstünə faiz ödəmək üçün ağır zəhmət çəkməlidir. Buradan belə şüar çıxır:
Xüsusi banklara — pul alverinə (sələmçiliyə) son!
Banklar ictimai mülkiyyətdə olmalı və xalq təsərrüfatının inkişafı üçün istifadə edilməlidir!
Bu əsas şüarlara aşağıdakılar da əlavə edilməlidir:
* İpoteka mənzilinə (əməkçi xalqın borc əsarətinə) son!
* Ödənişli tibbi xidmətə son!
* Ödənişli təhsilə son!
Ədalət Abdinov
0 Комментарии