Kapitalist sisteminin tarixə qovuşmalı olmasının bir neçə səbəbi

1. Bərabərsizlik, azlığın sərvəti və milyonların yoxsulluğu, maddi nemətlər uğrunda rəqabət

Bəşəriyyət bu günə qədər misilsiz dərəcədə böyük maddi və mənəvi sərvətlər yaratmış və toplamışdır. Elm və texnika son dərəcə yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmış, insanların həyatını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırmaq və yaxşılaşdırmaq imkanına malik olmuşdur.

Lakin bütün maddi sərvətlərin təxminən 99 faizi Yer kürəsi əhalisinin cəmi 1 faizinin əlində cəmləşmişdir. Cüzi bir qrup ağlasığmaz sərvətlərə sahibdir və istənilən dəbdəbəni özünə rəva görə bilir. Eyni zamanda milyardlarla insan yoxsulluq içində yaşayır və sağ qalmaq uğrunda mübarizə aparmağa məcburdur. Bir tərəf lüks qidalara və əyləncələrə böyük məbləğlər xərclədiyi halda, digər tərəfdə insanlar aclıqdan ölürlər. Bəziləri bütün müasir rahatlıqlara malik dəbdəbəli malikanələrdə yaşayır, digərləri isə gecəqondularda məskunlaşır və ya ümumiyyətlə yaşayış yerinə malik olmurlar.

Ədalətsizlik yalnız maddi nemətlərin deyil, mənəvi dəyərlərin bölüşdürülməsində də özünü göstərir. Əhalinin yalnız kiçik və maddi cəhətdən təmin olunmuş hissəsi mədəniyyətə, elmə və incəsənətə qoşulmaq üçün kifayət qədər asudə vaxta, maddi imkanlara və şəraitə malikdir. İnsanların böyük əksəriyyəti isə yoxsulluq, ağır həyat şəraiti və gündəlik çörək qazanmaq naminə uzun müddət işləmək məcburiyyətində olduqları üçün nə buna vəsait, nə də vaxt tapa bilirlər.

Nəticədə mədəniyyətə çıxışı olan azlıq bu imkandan məhrum olan çoxluğa yuxarıdan aşağı baxır və onları kiçik görür. Bu isə varlılarla yoxsullar arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirir və müasir cəmiyyətdə sinfi ziddiyyətləri kəskinləşdirir.

Geniş xalq kütlələrinə xidmət etməyən, yalnız məhdud bir təbəqə üçün nəzərdə tutulan mədəniyyət zamanla tənəzzülə uğrayır, mahiyyətini itirir və eybəcər formalar alır. İnsanları maarifləndirmək, onların mənəvi keyfiyyətlərini inkişaf etdirmək əvəzinə, belə mədəniyyət yalnız azsaylı varlı və asudə vaxtı olan insanların əyləncə vasitəsinə çevrilir. Beləliklə, cəmiyyət hərtərəfli savadlı və mədəni insanlardan ibarət olmaq əvəzinə, "elita üçün incəsənət" istehlak edən tox snoblarla, mədəniyyət əvəzinə onun ən ucuz surroqatlarını əldə edən geniş əməkçi kütlələrə bölünür.

Bu gün artıq maddi nemətlər uğrunda rəqabəti aradan qaldırmaq mümkündür, çünki Yer üzündə yaşayan bütün insanlar üçün kifayət qədər sərvət mövcuddur. Lakin kapitalist sistem buna imkan vermir. Cəmiyyət maddi nemətləri bütün üzvləri arasında ədalətli şəkildə bölüşdürmək və hər kəsin ehtiyaclarını sərbəst ödəmək əvəzinə, insanlar bir-biri ilə rəqabət aparmağa, bir-birinin payını əlindən almağa və qarşılıqlı düşmənçilik etməyə davam edirlər. İnsanlar yoldaş və qardaş olmaq əvəzinə, bir-birləri üçün rəqib, yırtıcı və düşmən olaraq qalırlar.

2. İnsan əməyinin və təbii ehtiyatların israfı

Kapitalist istehsalının plansız xarakteri və ayrı-ayrı xüsusi mülkiyyətçilər arasındakı rəqabət insan əməyinin və təbii ehtiyatların amansızcasına israf edilməsinə gətirib çıxarır.

Kapitalist iqtisadiyyatının məqsədi sosializmdə olduğu kimi cəmiyyətin bütün üzvlərinin maddi tələbatlarını mümkün qədər dolğun şəkildə ödəmək deyil, mənfəəti daim artırmaqdır. Kapitalist digər kapitalistlərlə rəqabətə davam gətirmək üçün mənfəətini fasiləsiz artırmağa məcburdur. Bunun üçün isə istehsalı daim genişləndirmək lazımdır.

Bu səbəbdən kapitalist sistem getdikcə daha çox istehlaka ehtiyac duyur. O, insanları getdikcə daha çox istehlak etməyə sövq edir, cəmiyyətdə istehlakçılıq kultu yaradır və süni şəkildə yeni-yeni tələbatlar formalaşdırır.

Nəticədə təbii ehtiyatlar amansızcasına talan edilir və bu, bəşəriyyətin gələcəyini təhlükə altına qoyur. Hazırda insanlar Yer kürəsinin mövcud ehtiyatlarının böyük hissəsini artıq istehlak etmişlər. Əhali sayının və istehlakın artması səbəbindən təbiət istifadə olunan ehtiyatları əvvəlki sürətlə bərpa edə bilmir. Kapitalist sistem isə bunu nəzərə almır. İqtisadiyyatın böyüməsi üçün hər il əvvəlkindən daha çox istehlak edilməlidir. Beləliklə, ehtiyatlar faktiki olaraq boş yerə sərf olunur.

İstehsal edilən məhsullar çox vaxt qəsdən qısamüddətli istifadə üçün hazırlanır. Onlar müəyyən müddətdən sonra sıradan çıxacaq şəkildə layihələndirilir. Bu, "planlaşdırılmış köhnəlmə" adlanır.

Bundan başqa, istehsalın plansızlığı, mənfəət hərisliyi və ümumi ictimai planlaşdırmanın olmaması həm istehsalda, həm də məişətdə böyük əmək və maddi resurs tələb edən texnikadan səmərəsiz istifadə olunmasına səbəb olur.

Məsələn, böyük sosialist zavodunda məhsulun daşınması üçün üç iri yük maşını kifayət etdiyi halda, kapitalist sistemində eyni həcmdə məhsulu yüz kiçik sahibkar istehsal edir və onların hər biri daşınma üçün ayrıca yük maşınından istifadə edir. Beləliklə, yüz maşından doxsan yeddisi artıq olur. Onların istehsalına sərf edilən materiallar, enerji və insan əməyi faktiki olaraq boşa gedir.

Eyni hal məişətdə də müşahidə olunur. Məsələn, böyük ailə üçün paltaryuyan maşının olması məqsədəuyğun sayılsa da, tək yaşayan insan üçün belə avadanlıq vaxtının böyük hissəsində istifadə olunmur, lakin buna baxmayaraq köhnəlməyə davam edir.

Kollektiv həyat tərzinə əsaslanan sosialist cəmiyyətində bu problem geniş məişət xidmətləri şəbəkəsinin – camaşırxanaların, kimyəvi təmizləmə müəssisələrinin, ictimai yeməkxanaların yaradılması ilə həll edilə bilərdi. Bu xidmətlər ucuz və hamı üçün əlçatan olardı. Belə olduqda, hər kəsin ayrıca paltaryuyan maşın almasına ehtiyac qalmazdı. Kapitalist istehsalında isə əsas məqsəd insanların ehtiyaclarını ödəmək deyil, mənfəət əldə etmək olduğundan belə xidmətlər hər kəs üçün əlçatan olmur. Nəticədə insanlar həftədə cəmi bir dəfə istifadə etdikləri avadanlığı almağa məcbur qalırlar və o, qalan günlərdə boş dayanır. Bu isə onun istehsalına sərf olunan materialların, enerjinin və insan əməyinin böyük hissəsinin səmərəsiz istifadəsi deməkdir.

Müasir texnologiyalar inkişaf etdikcə bəşəriyyət iş yerlərinin böyük hissəsini robotlaşdırmaq imkanına malikdir. Bunun nəticəsində insanların iş vaxtı xeyli azaldıla bilər, onlar isə qalan vaxtlarını özünüinkişafa, ünsiyyətə və cəmiyyətin idarə olunmasında iştiraka sərf edə bilərlər.

Lakin mövcud iqtisadi sistem buna imkan vermir. Əmək məhsuldarlığı artdıqda iş vaxtını azaltmaq və əməkhaqqını saxlamaq əvəzinə, işçilərin bir hissəsi ixtisar edilir, qalanların üzərinə isə daha çox iş yükü qoyulur. Beləliklə, avtomatlaşdırma işçilərin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq əvəzinə, onların əmək yükünü artırır.

3. Elmi-texniki tərəqqinin inkişafında durğunluq

Kapitalist istehsal münasibətləri elmin inkişafını ləngidən amilə çevrilmişdir. Onun iddiasına görə, kapitalizmin ilkin, sərbəst rəqabət dövründə sahibkarlar məhsullarını daha keyfiyyətli və daha ucuz istehsal etmək məqsədilə elm və texnikanın nailiyyətlərini istehsalata tətbiq etməyə çalışırdılar.

Lakin inhisarların (monopoliyaların) üstünlük təşkil etdiyi şəraitdə vəziyyət dəyişmişdir. İri inhisarçı şirkətlər bazarda qiymətləri öz maraqlarına uyğun müəyyən edə bildikləri üçün yeni elmi ixtiraların istehsalata tətbiqi onlar üçün əvvəlki qədər zəruri sayılmır. Xərcləri azaltmaq məqsədilə bəzi hallarda yeni texnologiyaların tətbiqindən imtina edilir.

Bəzi hallarda inhisarçı qurumlar elmi kəşfləri gizlədir və ya onların tətbiqinə mane olurlar. Bunun səbəbi həmin yeniliklərin onların gəlirlərini azalda bilməsidir.

Nümunə kimi neft şirkətlərinin günəş enerjisi texnologiyalarının geniş tətbiqinə maraq göstərməməsini  göstərmək olar. Bəşəriyyət alternativ enerji mənbələrinə keçərsə, ənənəvi enerji istehsalçıları mənfəətlərinin bir hissəsini itirə bilərlər.

4. Ekoloji fəlakət təhlükəsi

Bəşəriyyət ekoloji fəlakətin qarşısını yalnız mövcud iqtisadi sistemi dəyişməklə ala bilər. Ekoloji təhlükə getdikcə daha da yaxınlaşır.

Son yüz il ərzində insan fəaliyyəti nəticəsində iqlimdə ciddi dəyişikliklər baş vermiş, ekoloji tarazlıq pozulmuşdur. Hava və su çirklənir, meşələr məhv edilir, canlı növlərinin sayı azalır, tullantılar isə durmadan artır. Bu proseslər davam edərsə, çoxlu sayda canlı növünün, o cümlədən insanın mövcudluğu təhlükə altına düşə bilər.

Ekoloqlar və müxtəlif ətraf mühit təşkilatları hökumətləri və cəmiyyəti tədbirlər görməyə çağırırlar. Lakin onların çağırışları çox vaxt lazımi nəticə vermir və bir sıra dövlətlər iqtisadi maraqları ekoloji problemlərdən üstün tuturlar.

Bu kontekstdə 1997-ci ildə qəbul edilmiş Kioto Protokolunu nümunə göstərmək olar. Müxtəlif dövlətlər iqtisadi rəqabət səbəbindən üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri tam yerinə yetirmirlər və bu da qlobal ekoloji problemlərin həllini çətinləşdirir.

Gələcəkdə bəşəriyyət vahid şəkildə fəaliyyət göstərərsə, atmosferin, dünya okeanının və torpağın təmizlənməsi, meşələrin bərpası və biomüxtəlifliyin qorunması kimi məsələləri ümumi plan əsasında daha səmərəli həll etmək mümkün olar.

5. Müharibələr, millətlərarası münaqişələr və terror aktları

Bütün müharibələr, millətlərarası münaqişələr və terror aktları kapitalist cəmiyyətində mövcud olan sinfi ziddiyyətlərin nəticəsidir.

Eyni dövlət daxilində müxtəlif xalqlar arasında yaranan qarşıdurmalar da burjua cəmiyyətinin sinfi quruluşundan irəli gəlir. Müxtəlif millətlərə mənsub burjuaziya qrupları öz aralarında rəqabət aparır və bu rəqabətdə əməkçi təbəqələri bir-birinə qarşı yönəldərək mülkiyyətin yenidən bölüşdürülməsinə nail olmağa çalışırlar.

Bunun nəticəsində insanların diqqəti sosial problemlərdən yayındırılır, əməkçilərin birgə sinfi mübarizə aparmasına maneələr yaradılır, onların həmrəyliyi zəiflədilir və beləliklə, hakim sinif istehsal vasitələri üzərində öz nəzarətini və istismar münasibətlərini qoruyub saxlaya bilir.

Müharibələri, millətlərarası düşmənçiliyi və terroru aradan qaldırmaq üçün ilk növbədə sinfi ziddiyyətlər aradan qaldırılmalıdır. Bunun üçün isə sinifli kapitalist cəmiyyətinin yerinə sinifsiz sosialist cəmiyyətinin qurulmasını zəruridir. Bəşəriyyət kapitalizmdən imtina etməyincə, müharibələr, etnik münaqişələr və terror hadisələri davam edəcək.

Sosializm şəraitində müxtəlif ölkələrin xalqları arasında müharibələr olmayacaq,  müharibələrin əsas səbəbkarı olan inhisarçı kapital sahibləri artıq mövcud olmayacaq. Müxtəlif ölkələrin əməkçiləri ortaq maraqlara sahib olacaq və buna görə də bir-biriləri ilə müharibə aparmayacaqlar.

Bütün dövlətlər sosialist quruluşuna keçdikdən sonra xalqlar arasında həmrəylik yaranacaq, onların ümumi məqsədi vahid kommunist cəmiyyətinin qurulması olacaq. Kommunizm şəraitində dövlətlər və sərhədlər aradan qalxdığı üçün müharibələrə və millətlərarası münaqişələrə də ehtiyac qalmayacaq.

Kapitalizm bəşəriyyətin mövcudluğu üçün təhlükə yaradır və nüvə silahlarının mövcud olduğu şəraitdə mümkün dünya müharibəsinin insan sivilizasiyasını məhv edə biləcəyi irəli sürülür.

6. İnsan şəxsiyyətinin deqradasiyası və sosial qüsurlar

Kapitalizmin ən ağır nəticələrindən biri insan şəxsiyyətinə və insanlar arasındakı münasibətlərə mənfi təsir göstərməsidir.

Bu sistem kollektivçilik, alicənablıq, təmənnasızlıq, səmimilik və ümumi rifaha xidmət etmək kimi xüsusiyyətləri zəiflədir, əvəzində isə sinizm, eqoizm, tamahkarlıq, amansızlıq, qəddarlıq və şəxsi mənfəət güdmək kimi xüsusiyyətləri təşviq edir.

Bunlar iqtisadi münasibətlərlə əlaqədardır. Cəmiyyətdə pul münasibətləri, mənfəət uğrunda mübarizə və rəqabət üstünlük təşkil edirsə, insanlar arasındakı münasibətlər də həmin prinsiplər üzərində qurulur. Belə olduqda dostluq, sevgi, vicdan və vətən kimi mənəvi dəyərlərin də alqı-satqı predmetinə çevrilir.

Kapitalist sistemi insanın qabiliyyət və istedadlarını tam inkişaf etdirməsinə imkan vermir. Bu sistem insanı xoşbəxt etmək məqsədi daşımır, onu yalnız istehsal prosesinin asanlıqla əvəz edilə bilən hissəsi kimi qiymətləndirir.

İnsanlar sevdikləri işlə məşğul olub yaradıcılıqdan zövq almaq əvəzinə, əsasən dolanışıq naminə işləməyə məcbur qalırlar ki, bu da zaman keçdikcə psixoloji problemlərə səbəb olur. Daimi rəqabət, maraqsız əmək fəaliyyəti və maddi nemətlər uğrunda mübarizə insanların davranışlarında narazılıq, qarşılıqlı etimadsızlıq, şübhə, aqressiya, paxıllıq və digər mənfi xüsusiyyətlərin artmasına gətirib çıxarır.

Kapitalizm bəşəriyyətin əsas düşməninə, tarixi inkişafın qarşısını alan maneəyə və insan sivilizasiyasının gələcəyi üçün təhlükəyə çevrilmişdir. Bu səbəbdən onun tarix səhnəsindən rədd olması labüddür və Karl Marksın dediyi kimi yalnız bundan sonra bəşəriyyətin "əsl tarixi" başlayacaq.

Ədalət Abdinov