1969-cu il iyulun 14-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilməsi Sovet Azərbaycanının siyasi və iqtisadi tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. O, bu vəzifədə 13 dekabr 1982-ci ilədək fəaliyyət göstərmiş və sonradan SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifəyə irəli çəkilmişdir.
Heydər Əliyevin həmin dövrdəki fəaliyyəti barədə tarixçilər və iqtisadçılar müxtəlif yanaşmalar irəli sürsələr də, geniş qəbul olunan fakt ondan ibarətdir ki, 1969–1982-ci illər Azərbaycan SSR-in iqtisadi, sənaye, elm, təhsil və infrastruktur baxımından ən dinamik inkişaf mərhələlərindən biri olmuşdur.
Sənayenin inkişafı
Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycan SSR-də sənaye istehsalının həcmi əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Respublikanın iqtisadiyyatında ənənəvi neft sənayesi ilə yanaşı:
maşınqayırma;
elektrotexnika;
cihazqayırma;
kimya və neft-kimya sənayesi;
tikinti materialları istehsalı
kimi sahələr sürətlə inkişaf etdirilmişdir.
Yeni zavod və fabriklər istifadəyə verilmiş, sənaye istehsalının coğrafiyası genişlənmişdir. Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir və digər şəhərlər iri sənaye mərkəzlərinə çevrilmişdir.
Kənd təsərrüfatında dəyişikliklər
1970-ci illərdə pambıqçılıq, üzümçülük, tütünçülük və heyvandarlıq dövlət tərəfindən xüsusi dəstəklənirdi. Azərbaycan SSR ittifaq üzrə pambıq və üzüm istehsalında aparıcı respublikalardan biri olmuşdur.
Suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi, kənd təsərrüfatı texnikasının artırılması və meliorasiya layihələri məhsuldarlığın yüksəlməsinə səbəb olmuşdur.
Bununla yanaşı, sonrakı tədqiqatlarda qeyd olunur ki, SSRİ plan iqtisadiyyatının tələbləri bəzi hallarda məhsuldarlıq göstəricilərinin süni şəkildə artırılması və monokultura meyllərinin güclənməsi kimi problemlər də yaratmışdı.
Təhsil və kadr hazırlığı
Heydər Əliyevin fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri milli kadrların hazırlanması idi.
Bu dövrdə:
minlərlə azərbaycanlı gənc SSRİ-nin nüfuzlu ali məktəblərinə göndərildi;
mühəndis, hərbi, hüquqşünas və elmi kadrların hazırlanması genişləndirildi;
ali və orta ixtisas təhsili inkişaf etdirildi.
Azərbaycanlıların ittifaq miqyasında rəhbər vəzifələrə irəli çəkilməsi də bu siyasətin nəticələrindən biri hesab olunur.
Hərbi kadrların hazırlanması
1971-ci ildə Bakıda ali hərbi məktəbin yaradılması gələcək milli zabit korpusunun formalaşmasında mühüm addımlardan biri olmuşdur.
Müstəqillik dövründə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ilk zabitlərinin əhəmiyyətli hissəsi məhz həmin məktəbin məzunları idi.
Elm və mədəniyyət
Bu illərdə:
Azərbaycan Elmlər Akademiyasının fəaliyyəti genişləndirildi;
elmi-tədqiqat institutlarının maddi bazası gücləndirildi;
milli mədəniyyət və incəsənət layihələrinə dövlət dəstəyi artırıldı.
Azərbaycanın mədəniyyət xadimləri ittifaq miqyasında daha geniş tanınmağa başladılar.
Şəhərsalma və infrastruktur
1969–1982-ci illərdə Bakıda və digər şəhərlərdə:
yeni yaşayış massivləri tikildi;
metro xətləri genişləndirildi;
yollar, körpülər və sosial obyektlər inşa edildi;
xəstəxanalar, məktəblər və mədəniyyət evləri istifadəyə verildi.
Urbanizasiya prosesi sürətləndi və əhalinin yaşayış şəraiti müəyyən qədər yaxşılaşdı.
İdarəetmə və intizam
Heydər Əliyevin rəhbərlik üslubu ciddi intizam, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə və yüksək icra tələbləri ilə xarakterizə olunurdu. O dövrdə korrupsiya və təsərrüfat intizamsızlığına qarşı mübarizə aparıldığı qeyd olunur.
Lakin bəzi tədqiqatçılar həmin idarəetmə modelini sərt inzibati üsullar və siyasi plüralizmin olmaması baxımından da qiymətləndirirlər. Bu xüsusiyyətlər isə bütövlükdə Sovet siyasi sisteminin xarakterik cəhətləri idi.
Tarixi qiymətləndirmə
Müstəqil Azərbaycanın rəsmi tarixşünaslığında Heydər Əliyevin 1969–1982-ci illərdəki fəaliyyəti respublikanın sosial-iqtisadi inkişafının əsas mərhələlərindən biri kimi təqdim edilir və bu dövrdə formalaşan sənaye, infrastruktur və kadr potensialının sonrakı müstəqil dövlət quruculuğuna mühüm töhfə verdiyi vurğulanır.
Eyni zamanda, müstəqil və beynəlxalq tarixşünaslıqda bu dövrə daha müxtəlif prizmadan baxılır. Araşdırmalarda əldə olunan iqtisadi və institusional nailiyyətlərlə yanaşı, onların sovet planlı iqtisadiyyatının çərçivəsində reallaşdığı, siyasi azadlıqların məhdud olduğu və qərarların mərkəzləşdirilmiş sistem daxilində qəbul edildiyi də qeyd edilir.
* * *
1969–1982-ci illər Azərbaycan SSR tarixində iqtisadi modernləşmə, sənayeləşmə, təhsil, elm və infrastrukturun inkişafı ilə seçilən mühüm mərhələ olmuşdur. Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə formalaşdırılan sənaye və insan kapitalı sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın inkişafına təsir göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, həmin dövrün qiymətləndirilməsi sovet siyasi və iqtisadi sisteminin ümumi xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla aparılır və tarixşünaslıqda bu məsələyə dair müxtəlif baxışlar mövcuddur.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии