XXI əsrin üçüncü onilliyi beynəlxalq münasibətlər sistemində dərin dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. ABŞ-Çin rəqabətinin kəskinləşməsi, Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr, qlobal iqtisadi qeyri-sabitlik, enerji və ərzaq təhlükəsizliyi problemləri, həmçinin süni intellektin yaratdığı yeni çağırışlar dünyanın gələcək siyasi və iqtisadi modelinin necə olacağı barədə geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. ABŞ və Qərb ölkələrinin aparıcı analitik mərkəzlərində, universitetlərində və mətbuat orqanlarında "yeni dünya nizamı" anlayışı ətrafında müxtəlif ssenarilər müzakirə edilir.
Bu diskussiyalarda bəzən Sovet İttifaqının irsi, sosialist iqtisadiyyatının müəyyən elementləri və hətta keçmiş SSRİ məkanında daha sıx inteqrasiyanın mümkün perspektivləri də araşdırılır. Lakin bu müzakirələrin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək vacibdir.
SSRİ-nin bərpası haqqında müzakirələr nəyi ifadə edir? Qərb analitiklərinin əksəriyyəti SSRİ-nin 1991-ci ildə mövcud olmuş formada yenidən yaradılmasının real siyasi ssenari olmadığını hesab edir. Keçmiş sovet respublikalarının müstəqil dövlətlər kimi formalaşması; Fərqli milli maraqların meydana çıxması; Müxtəlif iqtisadi inkişaf modellərinin seçilməsi; Beynəlxalq hüququn və mövcud sərhədlərin tanınması bunun əsas səbəbləridir.
Bununla belə, bəzi ekspertlər Avrasiya məkanında iqtisadi, enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sahələrində inteqrasiyanın dərinləşməsini ayrıca tədqiqat mövzusu kimi araşdırırlar. Bu isə klassik SSRİ modelinin deyil, regional əməkdaşlıq formatlarının təhlili kimi qiymətləndirilir.
Niyə sosializm yenidən müzakirə olunur? Son illərdə sosializm anlayışı Qərb ölkələrində yenidən akademik və ictimai müzakirələrin mövzusuna çevrilmişdir. Bunun bir neçə səbəbi göstərilir.
Birincisi, gəlir bərabərsizliyinin artmasıdır. Bir çox iqtisadçılar hesab edirlər ki, son onilliklərdə sərvətin müəyyən qrupların əlində cəmləşməsi sosial narazılığı artırmışdır.
İkincisi, sosial təminat sistemlərinin zəifləməsi, mənzil və səhiyyə xərclərinin artması bir sıra ölkələrdə dövlətin iqtisadiyyatda rolunun genişləndirilməsi ilə bağlı çağırışları gücləndirmişdir.
Üçüncüsü, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı və sonrakı iqtisadi sarsıntılar bazar mexanizmlərinin bütün problemləri həll etmədiyini göstərən arqumentlərdən biri kimi təqdim olunur.
Dördüncüsü, COVID-19 pandemiyası zamanı dövlətlərin iqtisadiyyata geniş müdaxiləsi bir çox ekspertlər tərəfindən dövlət planlaşdırmasının müəyyən üstünlüklərinin yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur.
Bu, klassik sosializmə dönüş deməkdirmi? Əksər Qərb tədqiqatçıları sosializmin dirçəlişindən danışarkən Sovet İttifaqındakı inzibati-amirlik sisteminin bərpasını nəzərdə tutmurlar. Daha çox dövlətin iqtisadiyyatda daha fəal iştirakı; strateji sahələrdə dövlət investisiyalarının artırılması; sosial müdafiə proqramlarının genişləndirilməsi; iri texnologiya şirkətlərinin daha ciddi tənzimlənməsi; yüksək gəlirlərin daha mütərəqqi vergiyə cəlb edilməsi müzakirə edilir.
Başqa sözlə, müzakirələr əsasən bazar iqtisadiyyatı ilə sosial siyasətin müxtəlif kombinasiyalarına aiddir.
Qərb mətbuatında hansı mövzular diqqət çəkir? Son illərdə ABŞ və Avropanın nüfuzlu nəşrlərində dərc olunan materiallarda qlobal kapitalizmin gələcəyi; dövlət planlaşdırmasının yeni formaları;
sənayeləşmənin yenidən qurulması; milli iqtisadi təhlükəsizlik; enerji müstəqilliyi; sosial bərabərlik problemləri; süni intellekt dövründə əmək bazarının transformasiyası. tez-tez gündəmə gətirilir:
Bu müzakirələrdə "yeni sənaye siyasəti", "dövlət kapitalizmi", "inklüziv iqtisadiyyat", "rifah dövləti" kimi anlayışlar daha çox istifadə olunur.
Sol ideyaların populyarlığı daha çox diqqəti cəlb edir. Bir sıra Qərb ölkələrində xüsusilə gənclər arasında sosial-demokrat və demokratik sosialist ideyalarına marağın artdığı barədə müxtəlif sosioloji tədqiqatlar dərc olunmuşdur. Mənzil probleminin kəskinləşməsi; təhsil kreditlərinin yükü; əmək bazarında qeyri-sabitlik; gəlir bərabərsizliyi; iqlim dəyişikliyi ilə bağlı narahatlıqlar bunun səbəbləri sırasında göstərilir.
Bununla belə, bu tendensiya bütün Qərb cəmiyyətlərini əhatə etmir və ölkədən ölkəyə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Yeni dünya nizamı hansı istiqamətdə formalaşır? Hazırkı beynəlxalq proseslər göstərir ki, dünya tədricən daha mürəkkəb və çoxmərkəzli sistemə doğru inkişaf edir. ABŞ, Çin, Avropa İttifaqı, Hindistan və digər regional güclər qlobal siyasətdə mühüm rol oynayırlar.
Bu şəraitdə müxtəlif iqtisadi modellər arasında rəqabət güclənir. Bəzi dövlətlər bazar mexanizmlərini üstün tutur, digərləri isə dövlətin iqtisadiyyatda daha fəal rolunu seçirlər. Praktikada isə əksər ölkələr qarışıq iqtisadi modeldən istifadə edir.
* * *
ABŞ və Qərb mətbuatında aparılan müzakirələr göstərir ki, qlobal iqtisadi və siyasi sistemin gələcəyi barədə ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Lakin bu diskussiyaları SSRİ-nin yaxın perspektivdə bərpası ilə bağlı vahid və ya dominant proqnoz kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Əsas müzakirələr daha çox dövlətin iqtisadiyyatda rolu, sosial siyasətin gücləndirilməsi, iqtisadi bərabərsizliyin azaldılması və yeni beynəlxalq nizamın necə formalaşacağı ətrafında cəmləşir.
Beləliklə, Qərbdə sosializm mövzusunun yenidən gündəmə gəlməsi daha çox müasir kapitalizmin problemlərinin müzakirəsi və alternativ iqtisadi yanaşmaların araşdırılması kontekstində baş verir. Bu müzakirələr müxtəlif baxışları əhatə edir və onların heç biri hazırda Qərbdə yekdil qəbul edilmiş mövqe hesab edilə bilməz.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии