Nursultan Nazarbayev postsovet məkanında ən uzun müddət hakimiyyətdə olmuş siyasi liderlərdən biridir. Onun siyasi bioqrafiyası Sovet İttifaqının Kommunist Partiyası sıralarında başlamış, müstəqil Qazaxıstan Respublikasının qurucularından biri kimi davam etmişdir. Bu səbəbdən onun kommunist ideologiyasına münasibəti yalnız şəxsi siyasi mövqe deyil, həm də Sovet İttifaqının dağılmasından sonra keçmiş partiya rəhbərlərinin ideoloji transformasiyasını əks etdirən nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.
Marksist nöqteyi-nəzərdən Nazarbayevin siyasi fəaliyyətini iki əsas mərhələyə bölmək mümkündür: Sovet sosializminə sədaqət dövrü və kapitalist münasibətlərinə uyğunlaşma dövrü.
Sovet dövründə kommunist ideallarına bağlılıq
Nazarbayev siyasi fəaliyyətinə Kommunist Partiyasında başlamış və bütün yüksəlişi sovet siyasi sistemi çərçivəsində baş vermişdir. O, sənaye müəssisələrində işlədikdən sonra partiya orqanlarında rəhbər vəzifələrə irəli çəkilmiş, 1989-cu ildə Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir.
Bu dövrdə onun çıxışlarında bu prinsiplər: Kommunist Partiyasının rəhbər rolu; ictimai mülkiyyətin qorunması; planlı iqtisadiyyatın üstünlükləri; xalqlar dostluğu və sovet beynəlmiləlçiliyi; sosial bərabərlik və dövlət təminatı üstünlük təşkil edirdi:
Nazarbayev, xüsusilə ağır sənayenin inkişafını və dövlət planlaşdırmasını sosialist iqtisadiyyatının əsas nailiyyətləri hesab edirdi.
Yenidənqurma və Sovet İttifaqının taleyi
1980-ci illərin ikinci yarısında beynəlxalq imperializm satqın Mixail Qorbaçovun əli ilə SSRİ-də apardığı yenidənqurma siyasəti Kommunist Partiyasının daxilində müxtəlif mövqelərin formalaşmasına səbəb oldu. Nazarbayev islahatların zəruriliyini qəbul etsə də, onların sosialist sisteminin dağılmasına gətirib çıxarmasını dəstəkləmirdi.
1991-ci ilin mart referendumunda o, yenilənmiş Sovet İttifaqının saxlanılmasına səs verdi və SSRİ-nin iqtisadi məkan kimi qorunmasının tərəfdarı olduğunu açıq şəkildə bildirdi.
Bu fakt göstərir ki, SSRİ-nin son günlərinə qədər Nazarbayev sovet dövlətçiliyinə sadiq qalırdı.
Müstəqillikdən sonra ideoloji dönüş
SSRİ-nin süqutundan sonra yaranmış yeni iqtisadi və siyasi reallıq Nazarbayevi tamamilə fərqli kurs seçməyə vadar etdi.
1990-cı illərin əvvəllərində Qazaxıstanda: genişmiqyaslı özəlləşdirmə həyata keçirildi; xarici kapital ölkəyə cəlb olundu; iri neft və qaz yataqları transmilli korporasiyalara açıldı; bazar iqtisadiyyatı qanunvericilik səviyyəsində təsbit edildi.
Marksist siyasi iqtisad baxımından bu dəyişikliklər istehsal vasitələrinin ictimai mülkiyyətindən xüsusi mülkiyyətə keçid kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, Nazarbayev rəhbərlik etdiyi ölkədə sosialist istehsal münasibətlərinin tədricən kapitalist münasibətləri ilə əvəz olunmasına rəhbərlik etmiş oldu.
Marksist qiymətləndirmə
Marksist nəzəriyyəyə əsasən dövlət hakimiyyəti cəmiyyətdə hakim olan istehsal münasibətlərini ifadə edir. Bu baxımdan Nazarbayevin fəaliyyəti müxtəlif cür qiymətləndirilir.
Bir qrup tədqiqatçı hesab edir ki, o, ölkəni ağır iqtisadi böhrandan çıxarmaq üçün praqmatik siyasət yürütmüşdür. Sosial sabitliyi qorumağa çalışmışdır. Dövlət institutlarını dağıtmamışdır.
Digər marksist müəlliflər isə bildirirlər ki, dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi sosialist iqtisadi sistemindən imtina idi. Yeni milli burjuaziya formalaşdı. İstehsal vasitələri üzərində ictimai nəzarət zəiflədi. Sosial bərabərsizlik artdı.
Bu baxışa görə, Nazarbayev postsovet məkanında dövlət rəhbərliyi altında kapitalizmin qurulmasının əsas simalarından biri olmuşdur.
Kommunist irsinə münasibəti
Maraqlıdır ki, Nazarbayev sonrakı illərdə də Sovet dövrünü tamamilə inkar etmirdi.
O, dəfələrlə vurğulayırdı ki, Qazaxıstanın sənayeləşməsi SSRİ dövründə baş vermişdir. Sovet elm və təhsil sistemi yüksək səviyyəyə çatmışdır. Sovet sosial təminat mexanizmləri əhalinin rifahında mühüm rol oynamışdır.
Eyni zamanda o, inzibati-amirlik sisteminin iqtisadi problemlərini və siyasi sərtliyini də tənqid edirdi.
Bu səbəbdən onun mövqeyi nə klassik antikommunizm, nə də sovet modelinin tam müdafiəsi kimi xarakterizə edilə bilər.
* * *
Nursultan Nazarbayevin siyasi bioqrafiyası sovet sosializmindən postsovet dövlət kapitalizminə keçidin ən parlaq nümunələrindən biridir.
Kommunist Partiyasında yetişmiş siyasətçi olaraq o, uzun illər sosialist ideologiyasına sədaqət nümayiş etdirmişdir. Lakin SSRİ-nin süqutundan sonra yaranmış geosiyasi və iqtisadi şərait onu bazar iqtisadiyyatı və xüsusi mülkiyyət prinsiplərinə əsaslanan yeni inkişaf modelini qəbul etməyə sövq etmişdir.
Marksist təhlil baxımından bu transformasiya yalnız bir siyasətçinin şəxsi baxışlarının dəyişməsi deyil, bütövlükdə keçmiş sovet nomenklaturasının əhəmiyyətli hissəsinin sosialist idarəetmədən kapitalist münasibətlərinə keçidinin təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi müxtəlif elmi və ideoloji yanaşmalardan asılı olaraq fərqlənə bilər və bu mövzu tədqiqatçılar arasında müzakirə olunmağa davam edir.
Ədalət Abdinov
.jpg)
0 Комментарии