Kapitalizm elə bir ictimai münasibətlər sistemidir ki, burada zəhmətkeşlərin istismarının «qanuni» formaları ilə onların «qanunsuz» şəkildə talan edilməsi arasında sərhəd qoymaq çətindir, hətta bəzən mümkün deyil. Axı kapitalist cəmiyyətində qanunlar nədir? Bu, kağız üzərində yazılmış burjuaziyanın iradəsidir; burada kapitalistlərin maraqları maksimum dərəcədə nəzərə alınır, xalqın zəhmətkeş təbəqəsinin maraqları isə yalnız cüzi dərəcədə öz əksini tapır.
Kapitalist dövləti üçün qanunlar elə yazılır ki, kapitalın maraqlarına cavab verən məqamlar gizlədilsin, pərdələnsin, zəhmətkeşlərə edilən və daim kapitalistlərin xeyrinə yenidən nəzərdən keçirilən kiçik güzəştlər isə qabardılsın, xüsusi vurğulansın. Əgər ictimai münasibətlərin əsasında xüsusi mülkiyyət prinsipi dayanırsa, kapitalın iyerarxiyası da cəmiyyətdəki iyerarxik hökmranlığın dərəcəsi kimi təbii olaraq bu prinsipdən irəli gəlir. Bu hökmranlıq dərəcəsi həm ictimai həyatda, həm də burjua dövlətinin qanunlarında öz əksini tapır; burada ilk növbədə iri kapitalın maraqları nəzərə alınır.
Əgər qanunlar bütün fəaliyyəti varlanmaq məqsədinə tabe olan kapitalistlərin mənafeyinə uyğun yazılırsa, kapitalistin nəzərində istənilən varlanma «qanuni»dir — bunun qanunda yazılıb-yazılmamasının fərqi yoxdur. Bu, yalnız o zaman «qanunsuz» olur ki, daha kiçik kapitalist daha iri kapitalistin hesabına varlanmaq istəsin. Əgər iri kapital kiçik kapitalı özünə tabe edib udarsa, rəqabət çərçivəsində bu fakt tamamilə qanuni hesab ediləcək.
Kapitalizmin inkişafı ilə qanunlar da dəyişirdi. Sənaye istehsalının inkişafı yolu ilə varlanmaq mümkün və sərfəli olduğu dövrdə qanunlar öz istehsal fəaliyyətlərində «bərabər» olan sənayeçi-kapitalistlərin vəzifələrini əks etdirirdi. Bu fakt qanunvericilik fəaliyyətində «sivil» rəqabətin təzahürü kimi öz əksini tapmışdı. Lakin inhisarçı kapitalizmin meydana çıxması ilə «sivil» rəqabət, xırda burjua sosialistlərinin böyük həsrətlə xatırladıqları xeyirxah kapitalizm haqqında gözəl nağıla, bir fars tamaşasına çevrildi.
Rəqabət anlayışı qorunub saxlanıldı, lakin onun mahiyyəti dəyişdi. İndi rəqabət «bərabər» istehsalçılar arasındakı üfüqi münasibətlərdən şaquli rəqabət münasibətlərində hökmranlığa çevrildi. Burada güclü kapitalın daha zəif kapitalı udmaq «hüququ» çoxdan qanuniləşdirilib.
Kapitalist cəmiyyətində varlanma vasitələrindən biri məmurların korrupsiyaya uğramasıdır. Bir tərəfdən, söhbət iqtisadi yüksəlişdən və mənfəətin artırılmasından gedəndə kapital korrupsiyada maraqlı deyil. Lakin digər tərəfdən, iqtisadiyyatda tənəzzül baş verdikdə, mənfəətlər azaldıqda, kapital özünə tətbiq sahəsi tapa bilmədikdə korrupsiya çiçəklənir. Burada söhbət yalnız korrupsiyanın miqyasından gedir.
Kapitalist cəmiyyətində korrupsiya prinsip etibarilə aradan qaldırıla bilməz. Korrupsiyanı açıq şəkildə qanuniləşdirən «qanunlar» meydana çıxmasa da, onun mövcudluğunu asanlaşdıran qanunlar yaranır. Kapitalizmin uzunmüddətli, uzunsürən böhranları dövründə korrupsiya kapital dünyasında varlanmanın mühüm və asan (az məsrəf tələb edən) mənbələrindən birinə çevrilir. Korrupsiya xərclərinin tamamilə zəhmətkeşlərin çiyinlərinə düşdüyünü izah etməyə ehtiyac yoxdur.
Özümüz üçün belə bir fikri aydınlaşdırmaq lazımdır: qanunları hakim sinif müəyyən edir və həmin qanunlara əməl olunmasına da elə özü nəzarət edir. Kapitalist hakimiyyətinin öz qanununu pozmaqda maraqlı olduğu zaman isə o, heç düşünmədən bunu edir.
Qanunlar hakimiyyətin köklü mülkiyyət maraqlarına və varlanmaq «hüququna» zidd olduğu halda, onun həmin qanunları yerinə yetirəcəyinə ciddi şəkildə ümid etmək olarmı?
Burada Krılovun məşhur təmsilini xatırlamaq yerinə düşər. Həmin təmsildə canavar oğlaq balasını yemək «hüququnu» onun ac olması ilə əsaslandırır. Kapitalistlərin isə yalnız bir hüququ var — öz sərvətlərini artırmaq. Və burjuaziya bu hüququ uğrunda ölümünə qədər mübarizə aparacaq.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии