İranın “Kərimə dövləti” ideyası və Türkiyədə xilafətçi meyillər: kommunist mövqeyindən siyasi-ideoloji təhlil
Dinin adı ilə siyasi hökmranlıq
Cənubi Qafqazın və Yaxın Şərqin müasir siyasi mənzərəsində dinin dövlət hakimiyyəti ilə münasibəti, milli suverenlik və xalqların öz gələcəklərini müəyyən etmək hüququ yenidən mühüm müzakirə mövzusuna çevrilib. Bu müzakirələrin mərkəzində dayanan əsas suallardan biri budur: din dövlətin siyasi hakimiyyətini legitimləşdirən ali vasitəyə çevrildikdə, xalqın iradəsi, milli müstəqillik və sosial ədalət hansı mövqedə qalır?
İranın teokratik dövlət modeli, dini hakimiyyətin cəmiyyət və siyasət üzərindəki rolu, Türkiyədə isə islamçı siyasi cərəyanların bir hissəsinin xilafət ideyasına münasibəti bu sualın müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır. Lakin burada mühüm bir fərqi qorumaq lazımdır: İranın mövcud dövlət quruluşu haqqında hüquqi faktlarla Azərbaycana münasibətdə irəli sürülən siyasi niyyətlərə dair iddialar eyni şey deyil. Eyni qaydada, Türkiyədəki bütün dindarları və ya islamçıları vahid xilafət layihəsinin tərəfdarları kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
Kommunist dünyagörüşü baxımından əsas tənqid dini inancın özünə deyil, dini hakimiyyətin siyasi və iqtisadi maraqları qorumaq, cəmiyyətin müstəqil iradəsini məhdudlaşdırmaq və xalqların suverenliyini ideoloji iddialara tabe etdirmək vasitəsinə çevrilməsinə yönəlməlidir.
İran modeli: dini hakimiyyət və siyasi suverenlik problemi
1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra formalaşan siyasi sistem dinin dövlət idarəçiliyində aparıcı rol oynadığı teokratik quruluşdur. İran Konstitusiyası dövlət hakimiyyətini xalqın seçkili institutları ilə dini rəhbərliyin nəzarəti arasında bölüşdürür. Konstitusiyanın 57-ci maddəsi qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin ali dini rəhbərliyin nəzarəti altında fəaliyyət göstərməsini nəzərdə tutur. 11-ci maddə isə müsəlman xalqların siyasi, iqtisadi və mədəni birliyinə nail olmağı İran dövlətinin vəzifələri sırasına daxil edir. (İran Konstitusiyasının mətninə baxın).
Bu müddəalar İranın siyasi sistemini və onun ideoloji əsaslarını təhlil etmək üçün mühüm mənbədir. Lakin müsəlman xalqların birliyinə dair konstitusion müddəadan avtomatik olaraq Azərbaycanın İran dövlətinə birləşdirilməsinin rəsmi məqsəd olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz. Belə bir iddianı əsaslandırmaq üçün konkret siyasi bəyanatlar, proqram sənədləri və ya praktik fəaliyyət nümunələri tələb olunur.
Bununla belə, kommunist təhlili baxımından daha fundamental bir problem mövcuddur: dövlət hakimiyyətinin dini legitimliyə bağlanması cəmiyyətin siyasi həyatında hansı nəticələri yaradır?
Əgər siyasi qərarların doğruluğu yalnız dini hakimiyyətin şərhi ilə müəyyənləşdirilirsə, vətəndaşın həmin qərarları açıq şəkildə müzakirə etmək, dəyişdirmək və ya rədd etmək imkanları məhdudlaşa bilər. Seçkilərin və parlamentin mövcudluğu da öz-özlüyündə xalq suverenliyinin tam təminatı demək deyil; əsas məsələ seçilmiş nümayəndələrin real qərarvermə imkanlarının hansı həddə qədər qorunmasıdır.
Marksist yanaşma bu münasibəti sinfi hakimiyyət problemi kimi araşdırır. Dövlətin dini dili ilə əsaslandırılması onun iqtisadi və sosial mahiyyətini avtomatik dəyişmir. Əmlak münasibətləri, əmək bölgüsü, sərvətin cəmiyyətdə bölüşdürülməsi və hakimiyyət resurslarına çıxış yenə də əsas məsələlər olaraq qalır.
Beləliklə, hər hansı dövlətin özünü dini ədalətin təcəssümü kimi təqdim etməsi onun sosial ədaləti təmin etdiyini sübut etmir. Ədalətin ölçüsü şüarlar deyil, insanların real həyat şəraiti, əmək hüquqları, sosial təminatı, siyasi azadlıqları və dövlət qarşısında bərabərliyidir.
“Kərimə dövləti” anlayışı və Azərbaycan məsələsi
“Kərimə dövləti” ifadəsi dini-siyasi diskursda İslamın mənəvi dəyərlərinə əsaslanan dövlət idealını ifadə etmək üçün işlədilə bilər. Ancaq bu ifadənin konkret siyasi proqramdakı mənasını müəyyənləşdirmək üçün onu işlədən şəxslərin və təşkilatların sənədlərinə, bəyanatlarına və izahlarına baxmaq lazımdır.
Əgər bu anlayış Azərbaycanın siyasi quruluşunun dəyişdirilməsi, onun müstəqil dövlət qərarlarının başqa bir dini mərkəzin iradəsinə tabe edilməsi və ya milli suverenliyinin məhdudlaşdırılması məqsədilə irəli sürülürsə, belə bir layihə prinsipial siyasi mübahisə doğurur. Çünki dövlətin gələcəyini müəyyən etmək hüququ hər hansı xarici dini institutun deyil, Azərbaycan xalqının özünə məxsusdur.
Azərbaycan cəmiyyətinin dini, etnik və dünyagörüşü baxımından müxtəlifliyi də nəzərə alınmalıdır. İnsanların bir hissəsinin şiə, digər hissəsinin sünni olması, başqa dini ənənələrə mənsubiyyəti və ya dünyəvi baxışları onların bərabər vətəndaşlıq hüquqlarını azaltmamalıdır. Heç bir dini mərkəz bütün cəmiyyətin adından danışmaq üçün avtomatik siyasi mandat əldə etmir.
Kommunist mövqeyindən məsələ yalnız milli sərhədlərin qorunması ilə məhdudlaşmır. Burada sosial azadlıq da vacibdir. Xarici dini hakimiyyətin təsiri altında qurulan dövlət modeli əməkçinin hüquqlarını, sosial bərabərliyi və iqtisadi qərarlarda xalqın iştirakını zəiflədə bilərmi? Dini rəhbərliyin qərarlarına etiraz edən fəhlə, kəndli, müəllim və tələbə bərabər hüquqlu vətəndaş olaraq qala biləcəkmi?
Bu sualların cavabı hər hansı siyasi layihənin adından daha vacibdir.
Azərbaycanın müstəqilliyini müdafiə etmək başqa xalqlara və ya İran cəmiyyətinə qarşı düşmənçilik demək deyil. İranın özündə də müxtəlif siyasi baxışlara malik insanlar yaşayır. Onların hamısını dövlətin ideologiyası ilə eyniləşdirmək düzgün olmadığı kimi, İran xalqını bütövlükdə Azərbaycan üçün təhlükə mənbəyi kimi təqdim etmək də əsassızdır. Tənqid konkret hakimiyyət modelinə, siyasi iddialara və sənədləşdirilmiş fəaliyyətə yönəlməlidir.
Türkiyədə xilafət ideyası: tarixi simvol, yoxsa müasir siyasi layihə?
Türkiyədə islamçılıq vahid və dəyişməz siyasi cərəyan deyil. Onun daxilində demokratik institutlarla uzlaşmağa çalışan istiqamətlər, dini dəyərlərin ictimai həyatda rolunun artırılmasını istəyən qruplar və dövlətin islamlaşdırılmasını müdafiə edən daha sərt cərəyanlar mövcuddur.
Akademik araşdırmalar Türkiyədə islamçı siyasi diskursun tarixi dəyişikliklərə uyğunlaşdığını, millətçilik, dini kimlik və siyasi hakimiyyət arasında müxtəlif əlaqələrin qurulduğunu göstərir. Türkiyədə islamçı hərəkatın siyasi diskursu haqqında araşdırma bu müxtəlifliyi anlamaq üçün faydalıdır.
“Raşidi Xilafəti” — ənənəvi islam tarixşünaslığında Məhəmməd peyğəmbərdən sonra hakimiyyətdə olmuş ilk dörd xəlifənin dövrünə verilən addır. Müasir dövrdə bu tarixi mərhələnin siyasi model kimi yenidən qurulması ideyası müxtəlif islamçı cərəyanlarda fərqli şəkildə şərh olunur. Buna görə də xilafətin bərpasını müdafiə edən bütün şəxsləri eyni təşkilatın və ya vahid siyasi proqramın üzvləri saymaq olmaz.
Lakin həmin tarixi model müasir dövlətlərin sərhədlərini, konstitusiyalarını və vətəndaşlıq münasibətlərini dəyişdirmək üçün siyasi layihəyə çevrildikdə, onun nəticələri açıq müzakirə edilməlidir.
Əgər Türkiyədə hansısa siyasi və ya dini qrup Azərbaycanı da əhatə edən vahid xilafət quruluşu yaratmağı müdafiə edirsə, bu ideyanın Azərbaycan xalqının iradəsi ilə uyğunluğu əsas meyar olmalıdır. Azərbaycan vətəndaşlarının razılığı olmadan ölkənin siyasi statusunu dəyişdirməyi nəzərdə tutan hər hansı layihə milli öz müqəddəratını təyin etmək prinsipinə ziddir.
Burada diqqətəlayiq ziddiyyət də var: dini birlik adı altında xalqların vahid siyasi mərkəzə tabe edilməsi təbliğ oluna bilər, amma həmin birliyin daxilində hakimiyyətin kimə məxsus olacağı, qərarları kimin verəcəyi və etiraz edənlərin hansı hüquqlara sahib olacağı açıq qalır. “Ümmətin birliyi” anlayışı öz-özlüyündə demokratik idarəçilik, sosial bərabərlik və ya xalqların suverenliyi təminatına çevrilmir.
Tarixdən götürülmüş siyasi adlar müasir dövrün mürəkkəb sosial problemlərinə hazır cavab deyil. XXI əsrdə milyonlarla insanın həyatını müəyyən edən dövlət quruluşu tarixi simvollarla yanaşı, ictimai razılıq, hüquqi məsuliyyət, sosial təminat və siyasi iştirak meyarları ilə qiymətləndirilməlidir.
Kommunist tənqidi: dini hakimiyyətin arxasında hansı sosial münasibətlər dayanır?
Marksist təhlilin mühüm xüsusiyyəti siyasi ideyaları onların yarandığı iqtisadi və sosial münasibətlərdən ayrı nəzərdən keçirməməsidir. Bu yanaşma dinin bütün hallarda yalnız hakim siniflərin aləti olduğunu əvvəlcədən fərz etmək demək deyil. Dini ənənələr müxtəlif tarixi şəraitlərdə həm hakimiyyətin legitimləşdirilməsində, həm də yoxsulların, məzlumların və siyasi cəhətdən kənarlaşdırılmış insanların etirazında rol oynayıb.
Əsas sual budur: konkret şəraitdə dini ideologiya hansı sosial münasibətləri qoruyur və hansı qüvvələrin maraqlarına xidmət edir?
Əgər dini ritorika cəmiyyətin diqqətini əmək haqqından, işsizlikdən, mənzil problemindən, sosial bərabərsizlikdən və sərvətin ədalətli bölüşdürülməsindən yayındırmaq üçün istifadə edilirsə, kommunist tənqidinin hədəfi həmin siyasi mexanizm olmalıdır.
Fəhlənin həyat səviyyəsi onun dini şüarları nə dərəcədə səsləndirməsi ilə deyil, əməyinin qarşılığını alması, təhlükəsiz iş şəraiti, sosial təminat və kollektiv müdafiə imkanları ilə müəyyənləşir. Kəndlinin torpaq və suya çıxışı, müəllimin əmək haqqı, tələbənin təhsil imkanları və pensiyaçının sosial müdafiəsi dövlətin ədalət iddiasını yoxlamaq üçün daha konkret göstəricilərdir.
Bu baxımdan həm İranın dini dövlət modelinə, həm də Türkiyədə mümkün xilafətçi siyasi layihələrə eyni suallar verilməlidir:
- Hakimiyyətin real sahibi kimdir: vətəndaşlar, seçkili institutlar, yoxsa nəzarəti məhdud olan dini-siyasi rəhbərlik?
- Əməkçilərin təşkilatlanmaq, kollektiv müqavilə bağlamaq və sosial hüquqlarını müdafiə etmək imkanları necə qorunur?
- Qadınların, dini azlıqların, başqa məzhəblərin tərəfdarlarının və dinsiz insanların bərabər hüquqları təmin edilirmi?
- Dövlətin iqtisadi siyasəti sərvətin və imkanların daha ədalətli bölüşdürülməsinə xidmət edirmi?
- Siyasi müxalifət hakimiyyətin dini şərhinə qarşı çıxdıqda öz hüquqlarını qoruyub saxlaya bilirmi?
Bu sualların heç biri yalnız dini kimlik əsasında cavablandırıla bilməz. Onların cavabı konkret qanunlardan, institutların fəaliyyətindən və insanların real sosial vəziyyətindən asılıdır.
Kommunist mövqeyinin fərqləndirici tərəfi məhz budur: siyasi hakimiyyəti onun istifadə etdiyi simvollarla deyil, cəmiyyətin əməkçi təbəqələrinə münasibəti ilə qiymətləndirmək.
Dünyəvilik və milli suverenlik bir-birini tamamlamalıdır
Dünyəvi dövlət dini düşmən elan edən dövlət demək deyil. Dünyəvilik dövlət hakimiyyətinin hər hansı bir dinin və ya məzhəbin müstəsna siyasi nəzarətinə verilməməsi, vətəndaşların hüquqlarının dini mənsubiyyətindən asılı olmaması və qanunların ictimai məsuliyyət əsasında qəbul edilməsi prinsipidir.
Bu prinsip dindar insanın da, ateistin də, fərqli dini ənənələrin tərəfdarlarının da azadlığını qorumağa xidmət edə bilər. Din insanın şəxsi inancı, mənəvi seçimi və ictimai həyatının bir hissəsi ola bilər. Ancaq dini rəhbərliyin siyasi qərarları bütün vətəndaşlar üçün mübahisəsiz və məcburi norma kimi təqdim olunanda dünyəvilik məsələsi meydana çıxır.
Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin müstəqilliyi yalnız ərazi bütövlüyü və beynəlxalq tanınma ilə məhdudlaşmır; onun siyasi qərarlarının Azərbaycan xalqının iradəsinə əsaslanması da vacibdir. Bu iradə azad ictimai müzakirə, hüquqi təminatlar, siyasi iştirak və vətəndaşların bərabərliyi ilə möhkəmlənməlidir.
Eyni zamanda, milli suverenliyin müdafiəsi sosial bərabərsizliyi və əməkçilərin hüquqlarının pozulmasını görməməzliyə vurmaq üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Xarici siyasi və dini müdaxiləyə qarşı çıxmaqla yanaşı, ölkə daxilində sosial ədalət, demokratik iştirak və əmək hüquqları da müdafiə edilməlidir.
Kommunist ənənənin milli məsələyə yanaşmasında xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ mühüm yer tutur. Bu prinsip nə İranın, nə Türkiyənin, nə də başqa bir dövlətin xalqına düşmənçilik tələb edir. Əksinə, xalqlar arasında münasibətlərin bərabərlik, qarşılıqlı hörmət və könüllü əməkdaşlıq əsasında qurulmasını nəzərdə tutur.
Azərbaycanın müstəqilliyi İran xalqının və Türkiyə xalqının müstəqil siyasi seçimləri ilə ziddiyyət təşkil etməməlidir. Eyni qaydada, heç bir regional birlik, dini həmrəylik və ya tarixi imperiya ideyası Azərbaycan xalqının siyasi iradəsini əvəz edə bilməz.
Beynəlmiləlçilik: xalqların bərabərliyi, yoxsa vahid mərkəzə tabeçilik?
Kommunist beynəlmiləlçiliyi ilə dini-siyasi birlik ideyalarını avtomatik eyniləşdirmək olmaz. Beynəlmiləlçilik xalqların və əməkçilərin ortaq maraqları naminə həmrəyliyini, istismara qarşı birgə mübarizəsini və qarşılıqlı dəstəyini ifadə edə bilər. Lakin bu həmrəylik bir xalqın başqa xalqa siyasi hökmranlığını əsaslandırmamalıdır.
Dini birlik ideyasının siyasi layihəyə çevrildiyi hallarda isə mühüm bir sual ortaya çıxır: birlik bərabərhüquqlu xalqların könüllü əməkdaşlığı olacaq, yoxsa vahid mərkəzin qərarlarına tabeçilik?
Bu fərq prinsipialdır. Birinci modeldə xalqlar öz dillərini, mədəniyyətlərini, siyasi institutlarını və kollektiv seçimlərini qoruyaraq əməkdaşlıq edə bilərlər. İkinci modeldə isə birlik naminə milli siyasi iradənin məhdudlaşdırılması riski yaranır.
Eyni ölçü bütün regional layihələrə tətbiq olunmalıdır. İstər dini, istər etnik, istərsə də geosiyasi şüarlar altında təqdim edilsin, heç bir layihə insanların sosial hüquqlarını və xalqların siyasi bərabərliyini ikinci plana keçirməməlidir.
Dövlətin adı deyil, xalqa münasibəti əsasdır
İranın dini dövlət modeli və Türkiyədəki müxtəlif islamçı, o cümlədən xilafətçi cərəyanlar eyni siyasi hadisə deyil. Onların tarixi kökləri, ideoloji əsasları və dövlət quruluşuna münasibətləri fərqlənir. Buna görə də onları təhlil edərkən faktları, siyasi bəyanatları və ehtimalları bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Ancaq hər iki mövzu ortaq bir prinsipial sual doğurur: dini legitimlik və tarixi birlik ideyaları müasir cəmiyyətin siyasi iradəsini hansı həddə qədər əvəz edə bilər?
Kommunist dünyagörüşündən çıxış edərək cavabın mərkəzinə əməkçi insanın hüquqlarını, sosial ədaləti, bərabərliyi, dünyəvi vətəndaşlıq prinsipini və xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu qoymaq mümkündür.
Azərbaycan nə başqa dövlətin dini-siyasi modelinin avtomatik davamına, nə də tarixi xilafətin bərpası adı altında irəli sürülən hər hansı layihənin tərkib hissəsinə çevrilməlidir. Ölkənin siyasi gələcəyi onun vətəndaşlarının azad iradəsi, ictimai müzakirə və hüquqi təminatlar əsasında müəyyənləşməlidir.
Eyni zamanda, bu prinsip İran və Türkiyə xalqlarına qarşı düşmənçilik deyil, onların da öz siyasi gələcəklərini müstəqil müəyyən etmək hüququna hörmət deməkdir.
Kommunist tənqidinin əsas ölçüsü budur: heç bir dini və ya siyasi şüar insanın sosial azadlığından, əməkçinin hüququndan və xalqların bərabərliyindən üstün tutulmamalıdır.
Dövlətin özünü necə adlandırması ikinci dərəcəli məsələdir. Əsas məsələ onun kimin maraqlarına xidmət etməsi, hakimiyyətin necə məhdudlaşdırılması, sərvətin necə bölüşdürülməsi və vətəndaşların öz gələcəkləri haqqında qərar vermək hüququnun nə dərəcədə qorunmasıdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии