Məlum olduğu kimi, ziyalılar ayrıca bir sinif deyil. Çünki onun istehsal vasitələri ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur: nə istehsal vasitələrinə sahibdir, nə də birbaşa onlarla işləyir. Ayrı bir sinif olmadığı üçün ziyalılar təbəqələşir və burjua cəmiyyətinin iki əsas sinfindən birinə – ya burjuaziyaya (iri və ya xırda), ya da proletariata yaxınlaşır. Buna uyğun olaraq burjua ziyalıları, xırda burjua ziyalıları və proletar ziyalıları anlayışları meydana çıxır.
Ziyalıların çox kiçik və imtiyazlı bir hissəsi burjuaziyaya yaxınlaşır. Bunlara dövlət aparatının ali məmurları, sənayedə yüksək vəzifəli rəhbərlər – müəssisə direktorları, aparıcı mühəndislər, baş konstruktorlar və bu qəbildən olan şəxslər daxildir. Həmçinin yaradıcı ziyalıların xüsusi imtiyazlara malik nümayəndələri – məşhur aktyorlar, müğənnilər, rejissorlar və başqaları da burjua sinfinə yaxınlaşır.
Bu ziyalıların maraqları birbaşa burjuaziyanın maraqları ilə bağlıdır. Onlar burjuaziyadan səxavətli mükafatlar aldıqları üçün mövcud burjua quruluşunun qatı tərəfdarına çevrilirlər. Bu, burjua ziyalılarıdır və ümumi ziyalı kütləsində çox kiçik bir paya malikdir.
Bəs proletar ziyalıları kimlərdir? Bu, şüurlu şəkildə proletariatın tərəfində duran, proletar inqilabı və fəhlə sinfinin hakimiyyəti uğrunda mübarizə aparan ziyalılardır. Yəni proletar ziyalısı yalnız marksist ziyalısıdır.
Proletar ziyalısı haradan yaranır? Adətən onun sıraları elmi kommunizm ideyalarını mənimsəmiş sıravi ziyalıların ən qabaqcıl nümayəndələri və ya elmi kommunizmlə tanış olmaq imkanı əldə etmiş, öz sinfi maraqlarını dərk edən inkişaf etmiş fəhlələr hesabına genişlənir.
Proletar ziyalıların da ziyalıların ümumi kütləsi ilə müqayisədə sayca çox azdır.
Qalan bütün ziyalılar isə xırda burjua ziyalılarıdır. Yəni imtiyazlı (burjua) və proletar (marksist) ziyalısı istisna olmaqla bütün digər ziyalılar xırda burjua xarakteri daşıyır.
Xırda burjua ziyalısı burjua quruluşu şəraitində özünü sıxılmış hiss edir, kapitalın zülmündən narazıdır. Lakin eyni zamanda o, fəhlə sinfinin tərəfinə keçmir, kapitalizmə qarşı şüurlu mübarizə aparmır. Burjuaziya ilə proletariat arasında “ortada” qalır. Onun mövqeyi ikili, keçid xarakterlidir. Bu səbəbdən də xırda burjuaziyaya yaxınlaşır, çünki xırda burjuaziyaya məhz bu ikililik və qeyri-müəyyənlik xasdır.
Ziyalıların böyük əksəriyyəti məhz belədir. Demək olar ki, bütün sıravi, imtiyazsız ziyalılar (marksistlər istisna olmaqla) xırda burjua ziyalılarıdır.
Bəs nə üçün kapitalın zülmündən narazı olan bu sıravi ziyalılar fəhlə sinfinin tərəfinə keçmir, sosializm uğrunda mübarizə aparmır və iki sinif arasında qalır? Bunun səbəbi onun ziyalılığına xas illüziyalarıdır. Ona elə gəlir ki, savadlı təbəqə kimi, zehni əməklə məşğul olan insanlar olaraq cəmiyyətdə xüsusi nüfuza malikdir və mövqeyinə görə proletariatdan xeyli üstündür.
Bundan əlavə, xırda burjua ziyalıları mahiyyət etibarilə proletariatla zidd mövqedədir. Ziyalılar hakim sinfə xidmət edirlər. Hakim sinif isə burjuaziyadır. Deməli, bu cür ziyalılar burjuaziyanın xidmətçisidir.
Onun işi ya dövlət idarəçiliyini həyata keçirmək, yəni burjuaziyanın proletariat üzərində hakimiyyətini qorumasına kömək etməkdir; ya istehsalatda idarəçilik funksiyasını yerinə yetirib proletariatdan artıq dəyərin çıxarılmasına yardım etməkdir; ya da burjua ideologiyasını cəmiyyətin şüuruna yeritmək, yəni burjuaziyanın ideoloji hökmranlığını təmin etməkdir.
Bu halların hər birində xırda burjua ziyalıları proletariatın qarşısında dayanır. “Varlıq şüuru müəyyən edir” prinsipi əsasında bu mövqe ziyalılarda proletariata qarşı müəyyən düşmənçilik, təkəbbür, laqeydlik, eyni zamanda qorxu və etimadsızlıq yaradır.
Kapitala xidmətini öz gözündə haqq qazandırmaq üçün ziyalılar burjua ideologiyasını mənimsəməyə məcburdurlar. Lakin buna baxmayaraq, onlar da kapitalın zülmündən əziyyət çəkir: maddi çətinliklər yaşayır, sosial əhəmiyyətsizliyini getdikcə daha dərindən dərk edirlər. Nəticədə onların düşüncəsində bir-birinə zidd ideyaların qarışığı yaranır ki, bu da xırda burjuaziyaya xas olan tipik xüsusiyyətdir.
Xırda burjua ziyalılarına münasibətimiz necə olmalıdır? Biz bilirik ki, xırda burjuaziya müəyyən şəraitdə proletariatın tərəfinə keçə bilər. Kapitalizmin ziddiyyətləri nə qədər dərinləşərsə, kapitalın bütün zəhmətkeşlər, o cümlədən xırda burjuaziya üzərində təzyiqi nə qədər artsa, bu ehtimal bir o qədər yüksələr. Lakin o, yenə də problemli olaraq qalır və öz ikili mövqeyini saxlayır. Buna görə proletariat ona ehtiyatla yanaşmalı, müəyyən şəraitdə burjuaziyanın tərəfinə meyillənə biləcəyini unutmamalıdır.
Eyni yanaşma xırda burjua ziyalılarına da aiddir. Bu mühitdə – müəllimlər, həkimlər, sıravi mədəniyyət işçiləri, aşağı səviyyəli sənaye idarəçiləri və hətta xırda məmurlar arasında təbliğat aparmaq mümkündür.
Burjua reallığı bu təbliğata kömək edir. Hakim monopolist sinfin həyasızlığı, acgözlüyü və zəhmətkeşlərə nifrəti gündən-günə artır. Onlar talanı və istismarı misli görünməmiş dərəcədə gücləndirir, bütün zəhmətkeşləri yoxsulluğa sürükləyirlər.
Bu şəraitdə sıravi, imtiyazsız ziyalı öz real mövqeyini – diplomlu kapital qulluqçusu olduğunu daha aydın dərk etməyə başlayır. Bu isə xırda burjua ziyalıları arasında işimizi asanlaşdırır və onun bir hissəsinin fəhlə sinfinə qoşulması ehtimalını artırır. Lakin unutmamalıyıq ki, bu mühitlə iş həmişə çətin olacaq: o, illüziyalarından tam qurtulmayacaq və qeyri-sabitliyini saxlayacaq.
Xırda burjua ziyalılarının ayrı-ayrı nümayəndələri proletariat mövqeyinə keçib marksist hərəkatına qoşula, yəni proletar ziyalısına çevrilə bilərlər.
Bizim təbliğatımız onların maddi çətinliklərini, hüquqsuzluğunu və hakim sinfin onlara yuxarıdan aşağı baxdığını göstərməlidir. Sosializmin iqtisadiyyatı, sənayeni, elmi və təhsili dirçəldəcəyini, ziyalıların cəmiyyətdəki rolunu yüksəldəcəyini izah etməliyik. Yalnız hakimiyyəti ələ alan fəhlə sinfi ziyalıları sosializmin qurulmasında öz müttəfiqi kimi dəyərləndirəcək və ona layiqli həyat və əmək şəraiti yaradacaq.
Bir sözlə, sosializm şəraitində ziyalılar cəmiyyət tərəfindən tanınaraq tam mənalı yaşayıb işləyə biləcək.
Burjua ziyalılarına gəldikdə isə, bu təbəqədən müttəfiq gözləmək əbəsdir. O, sosialist qurluşuna dərin nifrət bəsləyir, bütün antisovet miflərin əsas yaradıcısı və yayıcısıdır. Burjua reaksiyasının ön sıralarında yer alır və proletariatın şüurlu düşmənidir. Fəhlə sinfi də ona məhz düşmən kimi yanaşacaq.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии