Dünya hansı siyasi-iqtisadi mərhələyə keçir? Tramp kimi liderlər bu prosesi sürətləndirirmi? Gəlin, məsələyə 3 mümkün ssenari üzrə baxaq.
1) Ümumdünya sosialist dalğası ssenarisi (az ehtimallı, amma mümkünsüz deyil). Bu, necə baş verə bilər?
Əgər Qərbdə (ABŞ, Avropa) belə hadisələr üst-üstə düşsə:
* ciddi iqtisadi böhran (məsələn 2008-dən də ağır);
* işsizlik partlayışı;
* orta təbəqənin çökməsi;
* böyük miqrasiya dalğası və sosial gərginlik;
* dövlətin sosial xidmətləri zəifləməsi -
onda insanlar kapitalizmi “yoxlayan və işləməyən sistem” kimi görməyə başlayar. Tramp bu ssenaridə hansı rolu oynaya bilər?
Trampın siyasəti:
* NATO daxilində çat yaradır;
* ticarət müharibələrini artırır;
* beynəlxalq sabitliyi zəiflədir;
* populizmi normallaşdırır - bunlar da “inqilab üçün zəmin” yarada bilər.
Amma problem budur: sosialist ideologiya hazırda təşkilatlanma baxımından zəifdir. Yəni “qığılcım” olsa belə, onu “od”a çevirəcək güclü beynəlxalq sol hərəkat yoxdur.2) Daha real ssenari: Sağ populizm + avtoritar kapitalizm (ən yüksək ehtimal) - bu gün dünyada ən real istiqamət budur.
Nə baş verir?
Kapitalizm dəyişir, amma sosializmə keçmir. Əksinə:
* dövlətlər daha sərt idarəetməyə keçir;
* “azad bazar” yox, “dövlət nəzarətli bazar” artır;
* təhlükəsizlik və ordu xərcləri yüksəlir;
* cəmiyyətlərdə nəzarət güclənir - bu modelə bəzən “milli kapitalizm”, “avtoritar liberalizm” və ya “neo-imperial kapitalizm” deyirlər.
Trampın xətti bu istiqaməti gücləndirirmi? Bəli. Çünki Tramp tipli siyasət:
* “liberal demokratiya” ideyasını zəiflədir;
* “güc hüququ”nu normallaşdırır;
* beynəlxalq qaydaları sarsıdır.
Tarixdə bu tip proseslər çox vaxt sosialist inqilabı yox, faşizmə yaxın sağ dalğa ilə nəticələnib (1930-cu illərdəki kimi).Bu da acı reallıqdır: böhran gələndə insanlıq həmişə sola qaçmır — çox vaxt sağa qaçır.
3) Üçüncü ssenari: Yeni “soyuq müharibə” və bloklaşma (çox real).
Ən “klassik” və ehtimalı yüksək ssenari budur. Dünya iki-üç blok arasında bölünür:
* ABŞ + yaxın müttəfiqlər;
* Çin mərkəzli iqtisadi blok;
* Rusiya və bəzi regional güclər (İran, Şimali Koreya və s.);
* üstəlik Hindistan kimi “öz oyunu olanlar” - bu, yeni “qütbləşmə” dövrüdür.
Bu ssenaridə sosializm necə rol oynayır?
Sosializm inqilab formasında yox, dövlət kapitalizmi və sosial dövlət modeli kimi qayıda bilər. Məsələn:
* Avropada daha çox sosial proqramlar;
* ABŞ-da dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsinin artması;
* strateji sahələrin milliləşməsi;
* böyük şirkətlərə qarşı sərt vergi siyasəti -
Yəni “Marks inqilabı” yox, kapitalizmin sosiallaşması.
Bəs, dünya həqiqətən “inqilab” astanasındadırmı?
İnqilab üçün ən vacib şey yalnız yoxsulluq deyil. Əsas faktor: insanların ümidinin tam qırılmasıdır.
Hazırda isə Qərbdə belə bir vəziyyət var:
* insanlar narazıdır;
* amma hələ sistemin dəyişməyinə inanmırlar;
* “inqilab”dan çox “daha yaxşı lider” axtarırlar -
Bu isə inqilab yox, seçki dövriyyəsi yaradır.
Trampın siyasəti hansı “qığılcımı” yarada bilər?
Məncə, Trampın rolu sosialist inqilabından çox, belə bir qığılcım yaradır:
Qlobal sistemin legitimliyinin çökməsi - yəni insanlar və ölkələr artıq “beynəlxalq qaydalara” inanmırlar. Bu isə dünyanı belə bir mərhələyə aparır:
* güclü olan haqlı sayılır;
* zəif olanlar bloklara sığınır;
* iqtisadiyyat hərbiləşir;
* millətçilik artır -
Bu mərhələ çox vaxt inqilabla yox, müharibə və parçalanma ilə nəticələnir.
Ən təhlükəli ehtimal: böyük böhran + müharibə
Əgər Tramp siyasəti nəticəsində:
* Çinlə iqtisadi savaş böyüsə;
* NATO daxilində ciddi parçalanma olsa;
* enerji və ərzaq böhranı artsa -
onda dünya 2026-ilin sonuna doğru belə mərhələyə keçə bilər:
* Avropada kütləvi etirazlar;
* Latın Amerikasında sol hakimiyyətlərin sərtləşməsi;
* Afrikada çevrilişlər;
* ABŞ-da daxili siyasi parçalanma -
Bu isə artıq “inqilabi vəziyyət” deməkdir.
Amma bu yenə də “sosialist inqilabı” yox, daha çox **xaos dövrü** ola bilər. Mənim yekun fikrim (qısa, amma konkret). Trampın siyasəti:
kapitalizmin böhranını sürətləndirə bilər; ABŞ hegemoniyasını zəiflədə bilər; qlobal etirazları artırar - 
amma dünyada koordinasiyalı sosialist inqilab yaratmaq ehtimalı aşağıdırƏn real nəticə budur:
Dünya sosializmə yox, daha sərt və militarist kapitalizmə gedir.
Amma bu prosesin içində sosial ideyalar (bərabərlik, dövlət müdaxiləsi, milliləşmə) daha populyar olacaq.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии