ABŞ Prezidenti Donald Trampın dünya ölkələrini iki qrupa bölməsi, hətta NATO ölkələrini də Vaşinqtonun dostu və düşmənləri kateqoriyalarına ayırması tarixi baxımdan təhlükəli tendensiyadır.
Trampın “dost–düşmən” siyasəti nə yaradır? Bu tip siyasət adətən 3 nəticə verir:
1) Qlobal qeyri-sabitlik və iqtisadi gərginlik - ticarət müharibələri, sanksiyalar, NATO daxilində gərginlik və iqtisadi təzyiqlər sosial narazılığı artırır.
2) Dövlətlərdə populizmin və radikal ideyaların güclənməsi - insanlar “sistem işləmirsə, başqa yol lazımdır” düşüncəsinə düşürlər. Bu həm sağ radikalizmə, həm də sol radikalizmə qapı açır.
3) ABŞ-a inamın zəifləməsi - Vaşinqton “sabit lider” rolunu itirdikcə, ölkələr alternativ güc mərkəzləri axtarır: Çin, Rusiya, regional bloklar və s.
Bəs bu, sosialist inqilabına gətirə bilərmi? Teorik olaraq müəyyən mənada “şərait yarada bilər”, amma real dünyada bunun baş verməsi üçün əlavə faktorlar lazımdır.
Ümumdünya sosialist inqilabı üçün əsas şərtlər bunlardır:
* kütləvi yoxsulluq və aclıq səviyyəsi
* dövlətlərin daxildən zəifləməsi
* təşkilatlanmış ideoloji liderlik (partiyalar, hərəkatlar)
* orduların və təhlükəsizlik sisteminin parçalanması
* beynəlxalq koordinasiya
Hazırda isə dünyada narazılıq artsa da, sol ideologiya qlobal miqyasda vahid liderlik və təşkilatlanma baxımından zəifdir.
Daha real olan nədir? Trampın bu xətti “sosialist inqilab”dan daha çox bunları sürətləndirə bilər:
* anti-amerikanizm
* regional bloklaşma
* milli iqtisadi proteksionizm
* sol populizmin artması (amma inqilab yox, seçki yolu ilə)
* bəzi ölkələrdə sosial partiyaların güclənməsi
Yəni nəticə çox vaxt “inqilab” deyil, sistemin içində sərtləşmə və yeni balans axtarışı olur.
Tarixdə oxşar nümunələr var. XX əsrdə böyük inqilablar adətən belə şəraitdə yaranıb:
* dünya müharibəsi
* iqtisadi kollaps
* böyük sosial təbəqə uçurumu
Trampın siyasəti müəyyən destabilizasiya yarada bilər, amma bu səviyyədə “qlobal partlayış” üçün hələ yetərli deyil.
Yekun olaraq onu deyə bilərəm ki, Trampın dünyanı “dost–düşmən” kimi bölməsi narazılığı və gərginliyi artıraraq radikal ideyalar üçün münbit zəmin yarada bilər. Amma bu siyasət təkbaşına “ümumdünya sosialist inqilabının qığılcımı” səviyyəsində gücə malik deyil.
Əgər haradasa böyük dəyişiklik başlayacaqsa, bu daha çox iqtisadi böhran + müharibə riskləri + sosial bərabərsizliyin partlaması kombinasiyasından doğa bilər.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии