I HİSSƏ
İ. V. Stalinə qarşı hücumlara son qoymaq
Yenidənqurma dövründən sonrakı illərdə, müvəqqəti qələbə qazanmış burjua əksinqilabının hökm sürdüyü şəraitdə kütləvi informasiya vasitələrində bütövlükdə sovet dövrünün, xüsusilə də İosif Vissarionoviç Stalinin nüfuzdan salınmasına yönəlmiş genişmiqyaslı kampaniya aparılmışdır. Bir sıra jurnalistlər, alimlər və ictimai xadimlər, əslində kapitalist sinfinin sosial sifarişini yerinə yetirərək, Stalinin şəxsiyyətini gözdən salmağa çalışmışlar.
Xruşşovun «mülayimləşmə» («ottepel») dövründən etibarən Stalini guya bütün hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirmiş və yalnız onu qoruyub saxlamaq barədə düşünən diktator kimi təqdim etməyə cəhd göstərilmişdir. Liberal dairələrin fikrincə, məhz buna görə 1930-cu illərdə iqtisadiyyatın və siyasətin bütün sahələrinə nəzarət edən «əmr–inzibati idarəetmə sistemi» yaradılmışdır. Belə mülahizələr zaman-zaman sol qüvvələrin bəzi nümayəndələri tərəfindən də səsləndirilmişdir.
Lakin sosializm quruculuğu dövrünün hadisələrinin ətraflı araşdırılması göstərir ki, bu təsəvvürlərin əsası yoxdur. Bu məqalədə XX qurultaydan sonra, Stalinin «şəxsiyyətə pərəstişi»nə qarşı kampaniya başlandığı vaxtdan etibarən susdurulan faktlardan bəhs ediləcəkdir.
Bizim fikrimizcə, Stalinin rəhbərlik etdiyi dövlətin əslində hansı məqsədlərə can atdığını aydın şəkildə müəyyənləşdirmək vacibdir. Bunun üçün onun daxili və xarici siyasətdə irəli sürdüyü, lakin Xruşşov, Brejnev və Qorbaçov rəhbərlikləri dövründə həyata keçirilməmiş ən mühüm təşəbbüsləri nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur.
Alternativ valyuta sisteminin yaradılması cəhdi
Əvvəlcə İ. V. Stalinin müharibədən sonrakı dövrdə irəli sürdüyü ən mühüm xarici siyasət təşəbbüslərindən birinə diqqət yetirmək lazımdır. Söhbət dollarlaşmaya və ABŞ-ın ticarət-maliyyə strukturlarının diktəsinə qarşı çıxan bütün ölkələri birləşdirəcək iqtisadi ittifaq yaratmaq niyyətindən gedir.
İqtisad elmləri doktoru, Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun professoru Valentin Katasonov «Rusiyaya qarşı iqtisadi müharibə» kitabında yazır ki, Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurasının yaradılması belə bir dövlətlər blokunun formalaşdırılması istiqamətində atılmış ilk addım idi.
Sovet İttifaqının bu təşəbbüsü Çin, İsveç, Finlandiya, Avstriya, İrlandiya və İslandiya da daxil olmaqla bir sıra ölkələr tərəfindən dəstəklənmişdir. 1952-ci ilin aprel ayında Moskvada keçirilən Beynəlxalq İqtisadi Müşavirədə 49 ölkə iştirak etmişdi. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 1944-cü ildə Bretton-Vuds konfransında 44 ölkə iştirak etmişdi.
Valentin Katasonovun sözlərinə görə, Moskva müşavirəsində ABŞ iqtisadi ekspansiyasına alternativ olaraq dollar hesablaşmaları olmadan sosialist və inkişaf etməkdə olan ölkələrin «mallar, xidmətlər və kapital qoyuluşlarının ümumi bazarının» yaradılması təklif olunmuşdu.
Bu məsələyə həsr olunmuş növbəti müşavirə 23 fevral–4 mart 1952-ci il tarixlərində Manilada Asiya və Uzaq Şərq ölkələri üçün keçirilmişdir. Bundan başqa Buenos-Ayresdə, Tehranda, Əddis-Əbəbədə və Helsinkidə də analoji konfransların keçirilməsi planlaşdırılırdı.
1952-ci ilin fevralından aprelin sonunadək Moskvada 3–5 il müddətinə hesablanmış 60-dan artıq investisiya, ticarət və elmi-texniki əməkdaşlıq sazişi imzalanmışdı.
Bu sənədlər aşağıdakı prinsiplərə əsaslanırdı:
inkişaf etməkdə olan ölkələrə və ya onların ayrı-ayrı məhsullarına qiymət və gömrük güzəştlərinin verilməsi;
kredit, investisiya, ticarət və elmi-texniki əməkdaşlıq sahəsində qarşılıqlı əlverişli rejimin təmin edilməsi;
beynəlxalq iqtisadi təşkilatlarda və dünya bazarında siyasətin əlaqələndirilməsi;
qarşılıqlı razılaşdırılmış qiymətlərin tətbiqi və dollarla hesablaşmalardan imtina.
Beləliklə, «Soyuq müharibə» başlandıqdan və dünya iki düşərgəyə bölündükdən sonra Stalin özünün ayrıca beynəlxalq valyuta sistemini yaratmağa çalışırdı. Bu plan həyata keçsəydi, iki dünya valyutası və iki iqtisadi sistem — sosializm və kapitalizm arasında real rəqabət yaranacaqdı.
Qeyd etmək lazımdır ki, Sovet İttifaqı iqtisadiyyatı ABŞ iqtisadiyyatına ciddi rəqib olmaq imkanına malik idi. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, SSRİ xalq təsərrüfatı müharibədən sonra son dərəcə sürətlə bərpa olunmuşdu.
Belə ki, artıq 1948-ci ildə sovet iqtisadiyyatı müharibədən əvvəlki səviyyəyə çatmış, 1950-ci ildə isə sənaye istehsalı müharibədən əvvəlki göstəricini 73 faiz üstələmişdi.
SSRİ-də ərzaq talonu sistemi 1947-ci ildə, yəni müharibənin bitməsindən cəmi iki il sonra ləğv edilmişdi. Halbuki Böyük Britaniyada bu sistem yalnız 1954-cü ildə aradan qaldırılmışdı.
Bütün bunlar göstərir ki, Stalinin planının həyata keçirilməsi üçün kifayət qədər möhkəm maddi baza mövcud idi.
Lakin İ. V. Stalinin ölümündən sonra bu ideya həyata keçirilmədi. Xruşşovun rəhbərliyi dövründə SSRİ ABŞ dolları ilə ticarət aparmağa razılıq verdi və beləliklə, ticarət sahəsində Amerika maliyyə sisteminin təsir dairəsinə daxil oldu.
Bu şəraitdə sovet iqtisadiyyatının zəifləməsi və ABŞ-ın iqtisadi mövqelərinin möhkəmlənməsi zaman məsələsinə çevrildi. Çünki SSRİ öz geosiyasi rəqibinin emissiya etdiyi valyuta ilə ticarət etməyə başlamışdı.
Bundan əlavə, Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurasına daxil olan ölkələr arasında sonradan yaranmış bir çox problemlər də Stalinin dollara alternativ beynəlxalq valyuta sistemi yaratmaq ideyasından imtina edilməsinin nəticəsi idi.
II HİSSƏ
Planlı sosialist iqtisadiyyatının təkmilləşdirilməsi
İ. V. Stalinin uzaqgörənliyi təkcə xarici siyasətdə deyil, daxili siyasətdə də özünü göstərirdi. Geniş yayılmış miflərin əksinə olaraq, o, iqtisadi və siyasi həyatın bütün sahələrinin tamamilə dövlətləşdirilməsini nəzərdə tutan sistemin qeyd-şərtsiz tərəfdarı deyildi.
Bəli, 1920-ci illərin sonlarında yaranmış xarici imperialist təhlükə, sonrakı müharibə və ABŞ tərəfindən atom bombardmanı təhlükəsi şəraitində SSRİ rəhbərliyi ümummilli vəzifələrin həlli üçün bütün resursların səfərbər edilməsini nəzərdə tutan sərt tədbirlər görməyə məcbur olmuşdu.
Lakin beynəlxalq və daxili vəziyyət sabitləşdikcə İosif Vissarionoviç daha yetkin sosializm mərhələsinə keçidi təmin edəcək iqtisadi və siyasi islahatların aparılmasını nəzərdən keçirirdi.
Belə ki, 1937-ci ildə Stalin partiya təşkilatlarının təsərrüfat fəaliyyətindən azad edilməsinin zəruriliyini bəyan etmişdi. Bununla yanaşı, o əlavə etmişdi ki, «bunun üçün müəyyən vaxt lazımdır».
1937-ci il martın 5-də ÜİK(b)P MK Plenumunda yekun nitqində o, bu məsələyə xüsusi diqqət ayıraraq bildirmişdi ki, partiya təşkilatları təsərrüfat orqanlarını əvəz etməməli və onlara yersiz hökmranlıq etməyə yol verməməlidirlər.
Stalin vurğulayırdı ki, təsərrüfatı həmin orqanlardan yan keçərək deyil, məhz onların vasitəsilə idarə etmək məqsədəuyğundur. O bildirirdi ki, zəruri şərait yetişdikcə partiya təşkilatları tamamilə təsərrüfat xırdalıqlarından azad ediləcəkdir.
Əslində söhbət əmək kollektivlərinin müstəqilliyinin artırılmasından, onların yaradıcı təşəbbüslərinə daha geniş imkan verilməsindən gedirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, Stalin dövründə belə bir siyasətin həyata keçirilməsi üçün kifayət qədər əsas mövcud idi.
Bu fikri əsaslandırmaq üçün kiçik bir tarixi ekskurs etmək yerinə düşər.
Bu gün formalaşmış stereotiplərin əksinə olaraq, sənayeləşmə yalnız məcburiyyət hesabına həyata keçirilmirdi. Həmin dövrdə ölkədə könüllülük prinsipi əsasında müəssisələr, briqadalar və ayrı-ayrı fəhlələr arasında əmək məhsuldarlığının artırılması uğrunda sosialist yarışları geniş vüsət almışdı.
1931-ci ilin fevralında Nevski Maşınqayırma Zavodunun tökmə sexinin işçiləri ilk təsərrüfat hesablı briqadanı yaratmışdılar.
Kiyevdəki V. İ. Lenin adına Maşınqayırma Zavodunda 1930-cu il iyulun 1-nə artıq 128 belə briqada fəaliyyət göstərirdi.
1932-ci il aprelin 1-nə qədər isə sənayenin əsas sahələrində çalışan fəhlələrin üçdə birindən çoxu belə briqadalarda birləşmişdi.
1930-cu ildə «Bolşevik» jurnalında yazılırdı:
«Stalin adına zavodda qarşılıqlı planın müzakirəsi zamanı kiçik turbinlərin tək-tək istehsalından iri turbinlərin seriyalı istehsalına keçmək təklif edildi. Moskva Sənaye Zavodunun fəhlələri isə öz müəssisələri ilə Sestroretsk, Tula və Zlatoust zavodları arasında ixtisaslaşmanın aparılmasını irəli sürdülər. Həmin vaxta qədər bu zavodların hamısı eyni növ alətləri demək olar ki, tam çeşiddə istehsal edirdi.»
Bütün bunlar sovet təbliğatının uydurması deyildi.
Bunun bariz sübutlarından biri də raket mühərrikləri üzrə konstruktor kimi S. P. Korolyovla birlikdə çalışmış A. M. İsayevin xatirələridir. O, Maqnitoqorsk Metallurgiya Kombinatının tikintisinin şahidi olmuş və evinə göndərdiyi məktubda yazmışdı:
«Lazım gələndə fəhlə 8 saat yox, 12, 16, bəzən isə 36 saat fasiləsiz işləyir ki, istehsal zərər çəkməsin. Tikintidə hər gün minlərlə həqiqi qəhrəmanlıq nümunəsi baş verir. Bu faktdır. Qəzetlər heç nəyi uydurmur.»
Bu faktlar sənayeləşmənin guya yalnız zorakılıq hesabına həyata keçirildiyini iddia edənlərin fikirlərini təkzib edir.
Kollektiv yaradıcı fəaliyyətin uğurlu nümunələrindən biri də 1931-ci ildə Mərkəzi Osoaviaxim Şurası nəzdində yaradılmış və S. P. Korolyovun rəhbərlik etdiyi Reaktiv Hərəkətin Öyrənilməsi Qrupu idi.
Bu qrup raket-kosmik texnikasının yaradılması istiqamətində çalışırdı. Onun tərkibinə mühəndislər, konstruktorlar və mexaniklər daxil olan dörd briqada fəaliyyət göstərirdi.
Sadalanan bütün faktlar göstərir ki, əmək kollektivlərinə təşəbbüs göstərmək üçün daha geniş imkanlar yaratmaq üçün real zəmin mövcud idi.
Buna yeni texnikanın tətbiqi və müasir istehsal sahələrinin yaradılması da mühüm təsir göstərirdi.
Bu proses yüksək ixtisaslı mütəxəssislər təbəqəsinin formalaşmasını zəruri edir, elm ilə istehsalın daha sıx əlaqələndirilməsinə səbəb olurdu. Reaktiv Hərəkətin Öyrənilməsi Qrupunun fəaliyyəti bunun bariz nümunəsi idi.
Lakin xalq təsərrüfatı üzərində hərtərəfli mərkəzləşdirilmiş nəzarət bu proseslərin tam inkişafına mane olurdu.
Bu vəziyyəti belə bir bənzətmə ilə izah etmək olar: avtomobil hərəkətə başlamaq üçün qaz və mufta pedalları uyğun vəziyyətə gətirilsə də, eyni zamanda əl əyləci çəkilmiş qalır.
Bununla belə, bu məsələ düşünülmüş şəkildə həll edilməli idi.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Stalin partiya təşkilatlarının təsərrüfat fəaliyyətindən yalnız zəruri şərait yetişdikcə azad edilməsinin tərəfdarı idi.
O, eyni zamanda hesab edirdi ki, təsərrüfat orqanları qarşıya qoyulan vəzifələri yerinə yetirməyə qadir olan kadrlarla tam təmin edilməlidir.
İosif Vissarionoviç xüsusilə vurğulayırdı ki, partiya strukturlarının təsərrüfat rəhbərliyindən tamamilə kənara çəkilməsi heç bir halda nəzərdə tutulmur.
Başqa sözlə, məqsəd bütün səlahiyyətləri təsərrüfat orqanlarına vermək və dövlət nəzarətini ləğv etmək deyildi.
Söhbət iqtisadiyyatın müvafiq təsərrüfat strukturları vasitəsilə idarə olunmasından, əmək kollektivlərinin isə dövlət planlaşdırılması sistemi çərçivəsində daha böyük müstəqillik əldə etməsindən gedirdi.
Qorbaçovun «yenidənqurma» dövründə «Dövlət müəssisəsi haqqında» və «Kooperasiya haqqında» qanunların qəbulundan sonra dövlətin təsərrüfat strukturlarına tam sərbəstlik verməsi və onların fəaliyyətinə nəzarətdən imtina etməsi sonradan mənfi nəticələrə gətirib çıxardı. Bu təcrübə Stalinin bu məsələdə tutduğu mövqenin əsaslı olduğunu göstərir.
Beləliklə, Stalin bir tərəfdən ümumdövlət planlı iqtisadiyyat sisteminin qorunmasının, digər tərəfdən isə həmin planlı sistem daxilində əmək kollektivlərinin təşəbbüs və müstəqilliyinin genişləndirilməsinin tərəfdarı idi.
III HİSSƏ
Sovet xalq hakimiyyətinin əsaslarının inkişafı uğrunda
İosif Vissarionoviç Stalin iki dəfə – 1937-ci və 1952-ci illərdə – Sovet xalq hakimiyyətinin əsaslarını inkişaf etdirməyə yönəlmiş genişmiqyaslı siyasi islahat keçirməyə cəhd göstərmişdir.
Belə ki, o, 1936-cı ildə «Skripps–Hovard Nyuspeyperz» qəzetlər şəbəkəsinin nümayəndəsi Roy Hovarda verdiyi müsahibədə Sovetlərə yeni seçki sisteminin tətbiq olunacağını bildirmişdi. Yeni seçkilər ümumi, bərabər, gizli və birbaşa səsvermə prinsiplərinə əsaslanmalı idi.
Stalin qeyd edirdi ki, seçkilərdə yalnız Kommunist Partiyası deyil, həm də müxtəlif ictimai, partiyasız təşkilatlar iştirak edəcəklər.
O bildirirdi:
«Bizdə az sayda pis işləyən idarələr yoxdur. Elə hallar olur ki, bu və ya digər yerli hakimiyyət orqanı şəhər və kənd zəhmətkeşlərinin getdikcə artan və çoxşaxəli tələbatlarını ödəyə bilmir. Yaxşı məktəb tikmisənmi, yoxsa tikməmisən? Mənzil şəraitini yaxşılaşdırmısanmı? Bürokratsanmı? Əməyimizi daha səmərəli, həyatımızı daha mədəni etməyə kömək etmisənmi? Milyonlarla seçici namizədləri məhz bu meyarlarla qiymətləndirəcək, yararsız olanları rədd edəcək və siyahılardan çıxaracaqdır.»
Stalin seçkilər üzərində ictimai nəzarətin Kommunist Partiyası tərəfindən deyil, ictimai təşkilatların nümayəndələri vasitəsilə həyata keçirilməsini də təklif etmişdi.
Əslində söhbət zəhmətkeşlərin dövlət idarəçiliyinə daha fəal şəkildə cəlb olunmasından gedirdi.
Lakin bu plan yerli partiya rəhbərliyi tərəfindən pozuldu.
Doğrudur, həmin dövrdə rəhbərlik sağ-trotskiçi blok timsalında fəaliyyət göstərən «beşinci kolon»a qarşı mübarizə aparırdı. Ancaq yerli rəhbərlər cəzaları təkcə həqiqi casuslara və əksinqilabçılara deyil, həm də 1918-ci ildən sonra keçiriləcək ilk ümumi və alternativ seçkilərdə onlara ciddi rəqib ola biləcək şəxslərə qarşı tətbiq etməyə başladılar.
Tarixçi Y. N. Jukov «Başqa Stalin. 1933–1937-ci illərdə SSRİ-də siyasi islahatlar» adlı kitabında haqlı olaraq yazır ki, alternativ seçkilər baş tutacağı təqdirdə yerli partiya rəhbərlərini ən çox qorxudan məsələ:
«...iki vəzifədən – xüsusilə də onlara geniş rəhbərlikdə qalmaq və faktiki olaraq qeyri-məhdud hakimiyyət sahibi olmaq imkanı verən Sovet vəzifəsindən – birini itirmək təhlükəsi idi.»
1952-ci ildə ikinci siyasi islahat cəhdi
1952-ci ildə Stalin yenidən siyasi dəyişikliklər həyata keçirməyə çalışdı.
Partiyanın XIX qurultayında o, bir sıra mühüm təkliflər irəli sürdü.
Əsas təkliflərdən biri Siyasi Büronun ləğv edilərək onun əvəzinə
Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin yaradılması idi.
Publisist Yuri Muxin «Stalinin və Beriyanın qətli» kitabında yazır ki, bu addımın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, «Partiya ölkəyə bilavasitə rəhbərlik edən orqandan məhrum edilir, onun yerinə isə yalnız partiyaya rəhbərlik edən və bunu da yalnız MK plenumları arasındakı dövrdə həyata keçirən orqan yaradılırdı.»
Eyni zamanda Stalin qeyd etmişdi: «Ölkə Konstitusiyasına görə ali hakimiyyət Ali Sovetə məxsusdur. Lakin əslində dövlət hakimiyyətinin bütün səlahiyyətləri bizim əlimizdə cəmləşmişdir.»
Bununla əlaqədar o bəyan etmişdi ki, «Yenidənqurma aparmaq, bütün hakimiyyəti Sovet İttifaqı xalqına qaytarmaq, dövlət hakimiyyətinin tam səlahiyyətlərini SSRİ Ali Sovetinə vermək lazımdır.»
Lakin 1953-cü ildə İ. V. Stalinin vəfatı bu planların həyata keçirilməsinə mane oldu.
Nəticə
Stalinin ABŞ-ın maliyyə sisteminə alternativ beynəlxalq valyuta sistemi yaratmaq cəhdi, habelə ölkə daxilində şərait dəyişdikcə iqtisadi və siyasi səlahiyyətlərin tədricən zəhmətkeşlərə verilməsi istiqamətində irəli sürdüyü təşəbbüslər onun haqqında formalaşdırılmış «uzaqgörməyən rəhbər», «doktrina fanatiki», «prinsipsiz diktator», «kor-koranə totalitarizm tərəfdarı» kimi təsəvvürləri ciddi şəkildə təkzib edir.
Lakin son onilliklər ərzində özünü «mütərəqqi ictimaiyyət» adlandıran dairələr bu mühüm məqamları nəzərə almamışdır.
Stalin dövrünü yalnız qara rəngdə təqdim etmək və hər bir tarixi dövrə xas olan ziddiyyətləri araşdırmaq istəməmək cəhdi əslində istismarçı təbəqələrin «Vaşinqton konsensusu» siyasətinin uğursuz nəticələrindən cəmiyyətin diqqətini yayındırmaq və Rusiyada formalaşdırılmış periferik kapitalizm modelini legitimləşdirmək məqsədinə xidmət etmişdir.
Bu baxımdan Rusiyanın iqtisadiyyatının bərpası, müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi, əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi və ölkənin geosiyasi maraqlarının ardıcıl müdafiəsi üçün mövcud inkişaf modelindən imtina edilməli və sosializmə keçid təmin olunmalıdır.
Bununla əlaqədar marksizm-leninizm klassiklərinin, o cümlədən İ. V. Stalinin iqtisadi, fəlsəfi və siyasi irsinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии