ABŞ, Qərb və keçmiş SSRİ məkanında kapitalizmdən sonrakı ("post-kapitalist") və ya kapitalizmə alternativ yeni dünya düzəni barədə müzakirələr mövcuddur, lakin bunlar vahid ideologiya deyil. Müxtəlif siyasi və intellektual cərəyanlar fərqli modellər təklif edirlər.
ABŞ və Qərb mətbuatında əsas istiqamətlər
Son illərdə Qərb mətbuatında kapitalizmin tam ləğvindən daha çox onun transformasiyası müzakirə olunur. Müzakirələrin əsas istiqamətləri bunlardır:
1. Post-kapitalizm nəzəriyyəsi
Bəzi iqtisadçılar və publisistlər hesab edirlər ki, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt və avtomatlaşdırma əmək bazarını kökündən dəyişdirəcək və klassik kapitalizm yeni mərhələyə keçəcək. Bu yanaşma xüsusilə britaniyalı jurnalist və iqtisadçı Paul Mason tərəfindən populyarlaşdırılıb.
Bu müzakirələrdə: universal baza gəliri (UBI); avtomatlaşdırılmış iqtisadiyyat; iş vaxtının azalması və məlumat və bilik iqtisadiyyatının üstünlüyü kimi ideyalar ön plana çıxır.
2. "Ümumi rifah iqtisadiyyatı" modeli
Qərbdə bəzi iqtisadçılar bazar iqtisadiyyatının saxlanılması ilə yanaşı dövlətin daha fəal rolunu müdafiə edirlər. Məsələn, Mariana Mazzucato iqtisadiyyatın yalnız mənfəətə deyil, ictimai məqsədlərə xidmət etməli olduğunu vurğulayır.
Bu model: trateji dövlət investisiyaları; sərvət vergiləri; sosial bərabərliyin artırılması və iqlim siyasəti ilə iqtisadi siyasətin birləşdirilməsi kimi elementlərə əsaslanır.
3. "Yaşıl post-kapitalizm"
Xüsusilə ekoloji dairələrdə mövcud istehlak modelinin davamlı olmadığı iddia edilir. Son hesabatlarda iqtisadi artımın deyil, sosial rifahın və ekoloji davamlılığın əsas məqsəd olması təklif olunur.
Bu yanaşma: istehlakın məhdudlaşdırılması; iş saatlarının azaldılması; gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsi və karbon emissiyalarının azaldılması kimi tədbirləri dəstəkləyir.
ABŞ-da sağ-mühafizəkar baxış
ABŞ-da bəzi sağçı və mühafizəkar dairələr "yeni dünya düzəni" anlayışına fərqli yanaşırlar.
Onların fikrincə: qlobal maliyyə institutları; transmilli korporasiyalar və beynəlxalq təşkilatlar milli dövlətlərin suverenliyini zəiflədir.
Lakin akademik araşdırmalar göstərir ki, "Yeni Dünya Düzəni" haqqında çoxsaylı konspirasiya nəzəriyyələri də mövcuddur və bunları elmi analizlərdən ayırmaq lazımdır.
Keçmiş SSRİ ölkələrinin mətbuatında müzakirələr
Rusiya
Rusiya mətbuatında kapitalizmin alternativi kimi ən çox aşağıdakı anlayışlar müzakirə olunur: çoxqütblü dünya sistemi; dövlət kapitalizmi; avrasiyaçılıq və strateji planlaşdırma.
Burada məqsəd SSRİ modelinə tam qayıdış deyil, dövlətin iqtisadiyyatda daha güclü iştirak etdiyi modeldir.
Rusiya intellektual çevrələrində tez-tez belə fikir səsləndirilir ki, Qərbin neoliberal modeli böhran yaşayır və gələcəkdə yeni geosiyasi-iqtisadi sistem formalaşacaq.
Belarus
Belarus mətbuatında daha çox: güclü dövlət sektoru; sosial təminatlar və strateji sənaye nəzarəti kimi sovet dövründən qalan elementlərin üstünlükləri vurğulanır.
Qazaxıstan, Azərbaycan və digər postsovet ölkələri
Bu ölkələrin mətbuatında kapitalizmin tam alternativindən çox: dövlət və bazar arasında balans; sosial dövlət və milli iqtisadi suverenlik mövzuları müzakirə edilir.
* * *
ABŞ və Qərb mətbuatında kapitalizmə alternativ kimi ən çox: post-kapitalizm; yaşıl iqtisadiyyat; universal baza gəliri və ümumi rifah iqtisadiyyatı müzakirə olunur.
Keçmiş SSRİ ölkələrində isə: çoxqütblü dünya sistemi; dövlət kapitalizmi; avrasiya inteqrasiyası və sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatı daha çox diqqət çəkir.
Maraqlı cəhət odur ki, həm Qərbdə, həm də postsovet məkanında neoliberal kapitalizmin problemləri barədə tənqidlər artır, hazırda kapitalizmi tam əvəz edə biləcək planlı vahid sosialist iqtisadi model müzakirə olunur. Mübahisələr əsasən kapitalizmin ləğvi, onun hansı formada dəyişdirilməsi üzərində gedir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии