Burjuaziyaya ziyalıların çox kiçik, imtiyazlı bir hissəsi qoşulur. Bunlar dövlət aparatının yüksək vəzifəli məmurları, sənayedə yüksək səviyyəli idarəçilər — müəssisə direktorları, baş mühəndislər, baş konstruktorlar və digər oxşar şəxslərdir. Həmçinin yaradıcılıq sahəsinin xüsusi imtiyazlara malik nümayəndələri — məşhur aktyorlar, müğənnilər, rejissorlar və başqaları da burjuaziya sinfinə yaxınlaşırlar.
Bu ziyalıların maraqları, onlara səxavətli mükafatlar verən burjuaziyanın maraqları ilə sıx bağlıdır. Buna görə də onlar öz mövqelərinə görə mövcud burjua quruluşunun qəti tərəfdarları olurlar.
Bu təbəqə burjua ziyalılarıdır. Onlar ümumi ziyalı kütləsinin çox kiçik bir faizini təşkil edirlər.
Bəs proletar ziyalıları kimlərdir?
Bunlar şüurlu şəkildə proletariatın tərəfinə keçmiş, proletar inqilabı və fəhlə sinfinin hakimiyyəti uğrunda mübarizə aparan ziyalılardır. Yəni proletar ziyalıları yalnız marksist ziyalılardır.
Proletar ziyalıları haradan formalaşır?
Adətən onların sıraları elmi kommunizm ideyalarını mənimsəmiş sıravi ziyalıların ən qabaqcıl nümayəndələri və ya elmi kommunizmlə tanış olmaq imkanı əldə etmiş, öz sinfinin əsas maraqlarını dərk etmiş ən inkişaf etmiş fəhlələr hesabına genişlənir.
Proletar ziyalılarının da sayı ümumi ziyalı kütləsi ilə müqayisədə çox azdır.
Qalan bütün ziyalılar isə xırda burjua ziyalılarıdır. Yəni imtiyazlı (burjua) və proletar (marksist) ziyalıları çıxmaq şərtilə bütün ziyalılar xırda burjua ziyalıları hesab olunur.
Onlar burjua quruluşu şəraitində özlərini sıxışdırılmış hiss edir, kapitalın hökmranlığından narazı qalırlar. Lakin eyni zamanda fəhlə sinfinin tərəfinə də keçmirlər və kapitalizmə qarşı şüurlu mübarizə aparmırlar. Onlar burjuaziya ilə proletariat arasında mövqe tuturlar. Onların vəziyyəti ikili və aralıq xarakter daşıyır. Məhz buna görə də onlar ikili və qeyri-sabit mövqeyi ilə seçilən xırda burjuaziyaya yaxınlaşırlar.
Ziyalıların böyük əksəriyyəti məhz bu təbəqəyə aiddir. Faktiki olaraq bütün sıravi, imtiyazsız ziyalılar (marksistlər istisna olmaqla) xırda burjua ziyalılarıdır.
Bəs kapitalın zülmündən narazı olan bu sıravi ziyalılar niyə fəhlə sinfinin tərəfinə keçmir, sosializm uğrunda mübarizə aparmır və burjuaziya ilə proletariat arasında qalırlar?
Onlar bunu ziyalı təbəqəsinə xas illüziyalar səbəbindən edirlər. Onlara elə gəlir ki, təhsilli təbəqə və əqli əmək sahibləri kimi müəyyən ictimai nüfuza malikdirlər və öz mövqelərinə görə proletariatdan xeyli yüksəkdə dayanırlar.
Bundan əlavə, ziyalılar ümumiyyətlə proletariata münasibətdə ziddiyyətli vəziyyətə salınmışlar. Ziyalılar hakim sinfin xidmətçiləridir. Müasir cəmiyyətdə hakim sinif burjuaziyadır. Deməli, ziyalılar da burjuaziyanın xidmətçiləridir.
Onların işi kapitala xidmət etməkdir. Ya dövlət idarəçiliyini həyata keçirərək burjuaziyanın proletariat üzərində hakimiyyətini qoruyub saxlamağa kömək etmək, ya istehsalatda idarəetmə funksiyasını yerinə yetirərək burjuaziyanın fəhlələrdən əlavə dəyər çıxarmasına yardım etmək, ya da cəmiyyət şüuruna burjua ideologiyasını yeritməklə burjuaziyanın ideoloji hökmranlığını möhkəmləndirmək.
Bu üç halda da ziyalılar proletariata qarşı qoyulmuş vəziyyətdə olurlar. Varlıq şüuru müəyyən etdiyi üçün belə mövqe ziyalılarda proletariata qarşı müəyyən düşmənçilik, təkəbbür, yuxarıdan aşağı baxmaq, həmçinin qorxu və etimadsızlıq yaradır.
Bundan başqa, ziyalılar kapitala xidmət etmələrini öz gözlərində əsaslandırmaq üçün burjua ideologiyasını mənimsəməyə məcbur olurlar. Onlar öz mövqelərinə və fəaliyyət sahələrinə görə burjua ideyalarını qəbul edirlər. Lakin eyni zamanda kapitalın təzyiqindən əziyyət çəkirlər. Maddi çətinliklər yaşayır, ictimai əhəmiyyətsizliklərinin fərqinə vardıqca alçaldılmış hiss edirlər.
Beləliklə, onlar bir tərəfdən burjua ideyalarını qəbul edir, digər tərəfdən isə mövcud quruluşdan narazı qalırlar. Nəticədə ziddiyyətli fikirlərin qarışığından ibarət bir düşüncə tərzi yaranır ki, bu da xırda burjuaziyaya xas xüsusiyyətdir.
Xırda burjua ziyalılarına necə yanaşmaq lazımdır?
Məlumdur ki, xırda burjuaziya müəyyən şəraitdə proletariata qoşula bilər. Kapitalizmin ziddiyyətləri nə qədər dərinləşirsə, kapitalın bütün zəhmətkeşlərə, o cümlədən xırda burjuaziyaya təzyiqi nə qədər artırsa, onların proletariatın tərəfinə keçmək ehtimalı da bir o qədər yüksəlir. Lakin onlar öz ikili xarakterlərini qoruyub saxlayırlar. Buna görə də proletariat onlara ehtiyatla yanaşmalı, müəyyən şəraitdə onların yenidən burjuaziyanın tərəfinə meyl edə biləcəyini nəzərə almalıdır.
Eyni fikir xırda burjua ziyalılarına da aiddir. Müəllimlər, həkimlər, kitabxanaçılar, sıravi mədəniyyət işçiləri, aşağı səviyyəli sənaye idarəçiləri və hətta kiçik məmurlar arasında təbliğat aparmaq mümkündür.
Burjua reallığı bu təbliğata kömək edir. Hakim monopolist sinfin həyasızlığı, tamahkarlığı və zəhmətkeşlərə qarşı hörmətsizliyi gündən-günə artır. İstismar və zülm güclənir, bütün zəhmətkeşlərin vəziyyəti ağırlaşır.
Belə şəraitdə sıravi, imtiyazsız ziyalılar öz həqiqi vəziyyətlərini — diplomlu kapital xidmətçiləri olduqlarını daha yaxşı dərk etməyə başlayırlar. Bu da onların müəyyən hissəsinin fəhlə sinfinə yaxınlaşması imkanını artırır. Bununla belə, xırda burjua ziyalıları ilə iş həmişə mürəkkəb olaraq qalacaq. Onlar öz illüziyalarından tamamilə qurtula bilməyəcək, onlara xas tərəddüd və ardıcılsızlığı qoruyacaqlar.
Xırda burjua ziyalılarının ayrı-ayrı nümayəndələri proletariat mövqeyinə keçə və marksist hərəkatın üzvlərinə çevrilə bilərlər. Bu halda onlar proletar ziyalıları olurlar.
Xırda burjua ziyalıları arasında aparılan təbliğat onların vəziyyəti və psixologiyasının nəzərə alınmasına əsaslanmalıdır. Onların proletariatla yaxınlaşdıran cəhətləri — maddi çətinlikləri və vətəndaş hüquqlarının məhdudluğu vurğulanmalıdır. Hakim sinfin onların biliyinə və əməyinə hörmət etmədiyi, onlara yuxarıdan baxdığı izah edilməlidir.
Onlara göstərilməlidir ki, mövcud şəraitdə onların vəziyyəti getdikcə pisləşəcək, ictimai əhəmiyyətləri azalacaq. Sosializm isə iqtisadiyyatın, sənayenin, elmin və təhsilin inkişafına şərait yaradaraq ziyalı əməyinin əhəmiyyətini yüksəldə bilər. Fəhlə sinfinin hakimiyyəti şəraitində müəllim, həkim, alim və sənaye mütəxəssislərinin nüfuzu artar, onların fəaliyyəti daha çox qiymətləndirilər.
Bir sözlə, sosializm şəraitində ziyalılar öz əməyindən məmnunluq alaraq və cəmiyyət tərəfindən tanınaraq tam şəkildə yaşayıb işləyə bilərlər.
Burjua ziyalılarına gəldikdə isə, bu təbəqədə kommunizm və sosialist inqilabına qarşı güclü düşmənçilik mövcuddur. Onlar anti-sovet miflərinin yaradılması və yayılmasında əsas rol oynayır, proletariata qarşı burjua reaksiyasının ön sıralarında dayanırlar. Buna görə də bu baxışa görə onlar fəhlə sinfinin şüurlu rəqibləri hesab olunurlar.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии