Viktor Hüqonun “Səfillər” romanının ön sözündə səsləndirdiyi fikir XIX əsrin ortalarından bu günə qədər öz siyasi və ictimai aktuallığını qoruyub saxlayan nadir mülahizələrdəndir. Hüqo yazırdı ki, qanunların və adətlərin yaratdığı sosial məhkumluq aradan qalxmadıqca, yoxsulluğun insanı alçaltması, aclığın qadını çıxılmaz vəziyyətə salması, qaranlığın uşağın inkişafını iflic etməsi kimi problemlər həllini tapmadıqca, cəmiyyətin müəyyən hissələrində “sosial boğulma” mümkün olduqca və nəhayət, yer üzündə cəhalət və səfalət qaldıqca belə əsərlərə ehtiyac olacaq. Bu fikir romanın ön sözündə, 1862-ci ildə yazılmış şəkildə, məhz bu məzmunu daşıyır.
Bu, sadəcə yazıçının yoxsulluğa qarşı romantik etirazı deyildi. Hüqonun fikrində daha dərin siyasi tezis var: cəmiyyətin ədalətsizliyini yalnız fərdlərin mənəvi qüsurları ilə izah etmək olmaz. İnsanların davranışlarını formalaşdıran sosial mühit dəyişmədikcə, həmin davranışların nəticələrini dəyişdirmək də mümkün deyil.
Başqa sözlə, Hüqo bizə cinayətin, fahişəliyin, dilənçiliyin, savadsızlığın, zorakılığın və sosial təcridin arxasında yalnız “pis insan” axtarmağın yetərli olmadığını deyir. Sualı daha dərindən qoymaq lazımdır: insanı həmin vəziyyətə gətirən ictimai şərait nədir?
Yoxsulluq yalnız cibdəki pulun azlığı deyil
Müasir siyasətdə yoxsulluq çox vaxt statistik göstəriciyə çevrilir. Adambaşına gəlir, minimum əməkhaqqı, işsizlik səviyyəsi, sosial müavinətlər, yoxsulluq həddi...
Bütün bunlar vacibdir. Lakin Hüqonun dünyagörüşündə yoxsulluğun daha geniş mənası var.
Yoxsulluq insanın seçim imkanlarının daralmasıdır.
İnsan qida, mənzil, təhsil, səhiyyə və təhlükəsizlik baxımından asılı vəziyyətə düşdükcə onun siyasi və mənəvi azadlığı da zəifləyir. Ac insanın qarşısında “azad seçim” haqqında danışmaq asandır. Lakin həmin insanın seçimləri real olaraq nə qədər azad ola bilər?
İşini itirməkdən qorxan fəhlə haqqını tələb edə bilərmi?
Övladının sabah nə yeyəcəyini bilməyən ailə uzunmüddətli gələcək haqqında düşünə bilərmi?
Təhsil almaq imkanından məhrum edilmiş uşaq böyüdükdə cəmiyyətin siyasi proseslərində bərabər iştirak edə bilərmi?
Beləliklə, iqtisadi asılılıq müəyyən mərhələdə siyasi asılılığa da çevrilir.
Hüqonun böyük humanizmi məhz burada üzə çıxır. O, insanı onun düşdüyü vəziyyətlə eyniləşdirmir. Jan Valjanı yalnız keçmiş cinayətinə görə qiymətləndirmir. Fantinanı yalnız cəmiyyətin gözündə “əxlaqsız qadın” kimi təqdim etmir. Gavroşu yalnız küçədə yaşayan uşaq kimi göstərmir.
Hüqo soruşur: bu insanlar niyə belə oldular?
Və bu sualın özü artıq siyasi sualdır.
Qadının aclığı onun əxlaqını deyil, cəmiyyətin vicdanını sınağa çəkir
Hüqonun ön sözdə qadının aclıq səbəbindən alçaldılmasına xüsusi yer verməsi təsadüfi deyil.
Çünki iqtisadi məcburiyyət insanı ən həssas vəziyyətə salan amillərdən biridir.
Cəmiyyət çox vaxt yoxsul insanı mühakimə edir, lakin onun yoxsulluğunu yaradan mexanizmləri müzakirə etməkdən yayınır.
Xüsusilə qadınlara münasibətdə bu ikiqat standart tarix boyu daha amansız olub. Qadın yoxsulluğa düşəndə cəmiyyət ona yardım etmək əvəzinə onun “əxlaqını” mühakimə etməyə başlayıb. Halbuki çox vaxt əxlaqi mühakimənin arxasında iqtisadi reallıq dayanır.
Fantinanın faciəsi də budur.
O, əvvəlcə adi həyat yaşayan gənc qadındır. Sonra sosial və iqtisadi şərait onun həyatını tədricən dağıdır. İşini itirir, yoxsulluğa düşür, uşağının qayğısını çəkmək üçün getdikcə daha ağır seçimlər qarşısında qalır.
Burada Hüqo çox mühüm siyasi həqiqəti göstərir:
Cəmiyyət bir insanı əvvəlcə iqtisadi baxımdan müdafiəsiz qoyub, sonra onun müdafiəsizliyindən doğan davranışına görə həmin insanı cəzalandıra bilər.
Bu, yalnız XIX əsrin problemi deyil.
Bu gün də dünyanın müxtəlif yerlərində qadınların iqtisadi asılılığı, əmək bazarındakı ayrı-seçkilik, ailə zorakılığı, sosial müdafiənin zəifliyi və yoxsulluq bir-birini tamamlayan problemlərdir.
Deməli, qadın hüquqları haqqında danışarkən yalnız hüquqi bərabərlikdən yox, iqtisadi müstəqillikdən də danışmaq lazımdır.
Uşaq cəmiyyətin gələcəyidir — amma gələcək də bugünkü siyasətin məhsuludur
Hüqonun digər böyük problemi uşağın “qaranlıqda” qalmasıdır. Orijinal fransız mətnində uşağın “gecə” və qaranlıq içində inkişafdan məhrum qalması obrazından istifadə olunur.
Buradakı qaranlıq yalnız fiziki qaranlıq deyil.
Bu, cəhalətin qaranlığıdır.
Uşağa təhsil verməyən cəmiyyət əslində öz gələcəyindən oğurlayır.
Bu gün məktəbə getməyən bir uşağın problemi sabah həmin uşağın şəxsi problemi olaraq qalmayacaq. O, sabah işsizliyə, sosial asılılığa, manipulyasiyaya, radikal ideyalara və cinayətə daha həssas ola bilər.
Ona görə təhsil xərci sadəcə büdcə xərci deyil.
Təhsil dövlətin gələcəyə qoyduğu siyasi sərmayədir.
Bir ölkə yollar, körpülər, binalar tikə bilər. Lakin savadsız və tənqidi düşüncədən məhrum nəsillər yetişdirirsə, bütün bu maddi infrastrukturun üzərində sağlam cəmiyyət qurmaq çətin olacaq.
Hüqonun “qaranlıq” metaforası məhz buna görə bu gün də güclüdür: cəmiyyət uşağın beynində işıq yaratmırsa, sabah onun qarşısında qaranlıq bir gələcək dayanır.
Cəhalət yalnız bilməmək deyil
Cəhaləti yalnız məktəb görməmək kimi başa düşmək də düzgün olmaz.
Müasir cəhalətin daha təhlükəli forması yanlış məlumatı həqiqət hesab etməkdir.
İnformasiya əsrində insan minlərlə məlumat əldə edə bilər və yenə də cahil qala bilər.
Çünki savadlılıq yalnız oxumaq və yazmaq bacarığı deyil. Savadlılıq həm də:
— məlumatı yoxlamaq;
— faktla təbliğatı ayırmaq;
— emosional manipulyasiyanı tanımaq;
— müxtəlif fikirləri müqayisə etmək;
— hakimiyyəti də, müxalifəti də sual edə bilmək;
— statistik rəqəmlərin arxasındakı reallığı görmək;
— öz hüquqlarını bilməkdir.
Deməli, demokratik cəmiyyət üçün məktəb yalnız diplom verən müəssisə deyil, azad düşünən vətəndaş yetişdirən institutdur.
Sosial təzyiq insanı görünməz həbsxanaya sala bilər
Hüqonun “qanunlar və adətlər vasitəsilə yaradılan sosial cəhənnəmlər” haqqında fikri xüsusilə diqqətəlayiqdir. O, yalnız fiziki zorakılıqdan danışmır; cəmiyyətin öz normaları vasitəsilə insanı necə sıxa bildiyini göstərir.
Bəzən insanın qarşısındakı maneə həbsxananın dəmir barmaqlıqları deyil.
Onu saxlayan şey:
“Camaat nə deyər?”
“Sən kimə lazımsan?”
“Bizim ailədə belə şey olmayıb.”
“Sənin yerin buradır.”
“Sənin uşağın belə məktəbdə oxuya bilməz.”
“Sən bu işə layiq deyilsən.”
Bu cümlələr ayrı-ayrılıqda adi görünə bilər. Lakin milyonlarla insanın həyatında təkrarlananda sosial iyerarxiyanın görünməz divarlarına çevrilirlər.
Bu baxımdan Hüqonun fikrində azadlıq yalnız hüquqi azadlıq deyil.
İnsanın öz taleyini müəyyən etmək imkanına sahib olmasıdır.
Dövlətin vəzifəsi yalnız cəzalandırmaq deyil
Hüqonun əsərinin siyasi nəticələrindən biri də dövlət anlayışına münasibətdədir.
Əgər dövlət yalnız qayda pozuntusuna reaksiya verirsə, amma həmin qayda pozuntusunu doğuran sosial səbəblərə toxunmursa, o zaman problem sonsuz şəkildə təkrarlana bilər.
Yoxsul insan cinayət törədir — həbs edilir.
Uşaq məktəbdən yayınır — cəzalandırılır.
İşsiz insan küçəyə düşür — polis müdaxilə edir.
Asılılıq problemi yaşayan insan — cəmiyyət tərəfindən damğalanır.
Amma əsas suallar kənarda qalır:
Niyə?
Niyə həmin insan yoxsullaşdı?
Niyə uşaq məktəbdən uzaqlaşdı?
Niyə ailə dağıldı?
Niyə insan qanuni əmək bazarında özünə yer tapa bilmədi?
Niyə sosial müdafiə sistemi onu vaxtında qoruya bilmədi?
Əlbəttə, hüquq və təhlükəsizlik institutları vacibdir. Dövlət cinayətə qarşı mübarizə aparmalıdır. Lakin yalnız repressiv mexanizmlərlə sosial problemləri həll etmək mümkün deyil.
Çünki polis yoxsulluğu aradan qaldıra bilməz, həbsxana savadsızlığı müalicə edə bilməz, cəza sosial ədalətin yerini tuta bilməz.
Bunların hərəsinin öz funksiyası var. Sosial siyasətin funksiyası isə insanı uçurumun kənarına gəlib çatmamış qorumaqdır.
Ədalət yalnız qanunun qarşısında bərabərlik deyil
Siyasi sistemlər çox vaxt “hamı qanun qarşısında bərabərdir” deyirlər.
Bu, əlbəttə, fundamental prinsipdir.
Lakin real həyatda hüquqi bərabərliklə imkan bərabərliyi arasında böyük məsafə ola bilər.
Kağız üzərində iki insanın eyni hüquqları ola bilər. Amma biri keyfiyyətli təhsil, sağlamlıq, əlaqələr, maliyyə imkanları və təhlükəsiz mühitlə böyüyürsə, digəri yoxsulluq, zorakılıq, işsizlik və savadsızlıq içində böyüyürsə, onların həyatdakı başlanğıc mövqeləri eyni deyil.
Buna görə sosial ədalət hüquqi bərabərliyi ləğv etmir; əksinə, hüquqi bərabərliyin real həyata keçməsi üçün sosial şərtlər yaratmağa çalışır.
Hüqonun humanizmi də buradan gəlir.
O, cəmiyyəti yalnız “qanuna əməl edənlər” və “qanunu pozanlar” kimi iki yerə bölmür. O, həmin insanların hansı sosial mühitdə formalaşdığını göstərir.
“Səfillər” bizə kiminsə bədbəxtliyinə tamaşa etməməyi öyrədir
Hüqonun əsərinin əsas siyasi dərslərindən biri budur: insanın bədbəxtliyini onun şəxsi taleyi kimi qəbul etmək çox rahatdır.
Bir dilənçi görəndə deyirik: “Özü günahkardır.”
İşsiz görəndə: “İşləmək istəmir.”
Savadsız görəndə: “Oxumayıb.”
Küçədə yaşayan uşağı görəndə: “Ailəsi günahkardır.”
Zorakılığa məruz qalan qadına baxanda: “Niyə getmədi?”
Bu cümlələrin hər birində müəyyən hallarda həqiqət payı ola bilər. Amma yalnız həmin cümlələrlə kifayətlənsək, sosial səbəbləri görməməyə başlayarıq.
Hüqo isə insanı mühakimə etməzdən əvvəl onun həyat hekayəsinə baxmağa çağırır.
Jan Valjanın hekayəsi məhz buna görə əbədidir. Bir tikə çörəyə görə cinayət törədən insanın həyatını yalnız cinayət faktı ilə izah etmək mümkündürmü?
Hüqonun cavabı aydındır: xeyr.
Əsl siyasi dəyişiklik haradan başlamalıdır?
Hüqonun fikrini XXI əsrə gətirsək, qarşımıza bir neçə fundamental məsələ çıxır.
Əgər cəmiyyət həqiqətən dəyişmək istəyirsə, yoxsulluqla mübarizə aparmalıdır.
Amma yalnız yoxsula pul verməklə kifayətlənməməlidir. İnsanlara əmək, təhsil, mənzil, səhiyyə və sosial təhlükəsizlik imkanları yaratmalıdır.
Əgər qadınların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq istəyirsə, yalnız formal hüquqi bərabərlik elan etməməlidir. Qadının iqtisadi müstəqilliyini, təhlükəsizliyini və əmək bazarında bərabər imkanlarını təmin etməlidir.
Əgər uşaqları qorumaq istəyirsə, yalnız uşaq hüquqlarından danışmamalıdır. Keyfiyyətli və əlçatan təhsil sistemini qurmalıdır.
Əgər cinayətkarlığı azaltmaq istəyirsə, yalnız cəzaların sərtləşdirilməsini müzakirə etməməlidir. Cinayətə aparan sosial mühitin səbəblərini də aradan qaldırmalıdır.
Əgər demokratik cəmiyyət yaratmaq istəyirsə, yalnız seçki keçirməməlidir. Azad düşünən, məlumatlı və iqtisadi baxımdan mümkün qədər müstəqil vətəndaş yaratmalıdır.
Çünki siyasi azadlığın da sosial təmələ ehtiyacı var.
Hüqonun ən böyük sualı
Əslində Hüqonun “Səfillər”də verdiyi sual “yoxsullara necə kömək edək?” sualı deyil.
Daha böyük sual budur:
Niyə elə bir cəmiyyət qururuq ki, bəzi insanlar başqalarının normal həyatını təmin edən sistemin içində özləri normal həyat yaşaya bilmirlər?
Bu sual artıq xeyriyyəçilikdən kənara çıxır.
Xeyriyyəçilik bir insanı xilas edə bilər.
Amma ədalətli sosial siyasət insanları daim xilas edilməyə möhtac vəziyyətdə saxlayan səbəbləri dəyişməlidir.
Bu iki anlayışın fərqi böyükdür.
Birinə çörək vermək humanizmdir.
İnsanın niyə daim çörəyə möhtac qaldığını aradan qaldırmaq isə siyasətdir.
Və bu gün Hüqo bizə nə deyir?
1862-ci ildə yazılmış bir əsərin XXI əsrdə hələ də aktual olması təsadüf deyil. Hüqonun ön sözündə qeyd etdiyi problemlərin bir hissəsi müəyyən cəmiyyətlərdə əhəmiyyətli dərəcədə azalsa da, yoxsulluq, sosial təcrid, savadsızlıq və sosial ədalətsizlik dünyanın müxtəlif yerlərində hələ də mövcuddur. Buna görə də “Səfillər” yalnız XIX əsr Fransasının romanı deyil; insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında siyasi-humanist əsərdir.
Hüqonun mesajını bir cümləyə sığışdırmaq mümkün olsaydı, bəlkə də belə səslənərdi:
İnsanların bədbəxtliyini taleyin hökmü kimi qəbul etdiyimiz müddətdə cəmiyyət dəyişməyəcək.
Çünki insanı yalnız onun səhvləri ilə ölçmək ədalət deyil.
İnsanın səhvinin arxasındakı aclığı görmək lazımdır.
Cinayətin arxasındakı ümidsizliyi görmək lazımdır.
Savadsızlığın arxasındakı sosial imkan çatışmazlığını görmək lazımdır.
Qadının alçalmasının arxasındakı iqtisadi asılılığı görmək lazımdır.
Uşağın susqunluğunun arxasındakı qaranlığı görmək lazımdır.
Və ən əsası, bütün bunların arxasında dayanan siyasi və sosial sistemi görmək lazımdır.
Çünki cəmiyyətin böyüklüyü onun ən varlı insanlarının necə yaşaması ilə deyil, ən zəif insanlarının necə yaşaması ilə ölçülür.
Viktor Hüqo bunu öz dövründə görmüşdü.
Bu gün bizim qarşımızda duran məsələ isə onun sualını təkrar etməkdir:
Nə qədər ki, insan ehtiyac içindədir, nə qədər ki, uşaq cəhalətin qaranlığındadır, nə qədər ki, qadın aclığın və asılılığın qarşısında müdafiəsizdir, nə qədər ki, sosial təzyiq insanın taleyini onun öz iradəsindən üstün tutur — biz həqiqətən dəyişmiş cəmiyyət haqqında danışa bilərikmi?
Hüqonun cavabı bizə rahatlıq vermir.
Əksinə, məsuliyyət yükləyir.
Çünki “Səfillər” bizə yalnız səfilləri göstərmir.
O, səfillər yaradan cəmiyyəti göstərir.
Və bununla da ən ağır siyasi sualı qarşıya qoyur:
Əgər insanı bədbəxt edən şərtləri dəyişmək mümkündürsə, həmin şərtlərin dəyişdirilməməsinə kim cavabdehdir?
Bu sualın cavabı isə artıq ədəbiyyatın deyil, siyasətin, dövlətin və bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyət dairəsinə daxildir.
Hüqonun əsərinin əsas siyasi dərslərindən biri budur: insanın bədbəxtliyini onun şəxsi taleyi kimi qəbul etmək çox rahatdır.
Bir dilənçi görəndə deyirik: “Özü günahkardır.”
İşsiz görəndə: “İşləmək istəmir.”
Savadsız görəndə: “Oxumayıb.”
Küçədə yaşayan uşağı görəndə: “Ailəsi günahkardır.”
Zorakılığa məruz qalan qadına baxanda: “Niyə getmədi?”
Bu cümlələrin hər birində müəyyən hallarda həqiqət payı ola bilər. Amma yalnız həmin cümlələrlə kifayətlənsək, sosial səbəbləri görməməyə başlayarıq.
Hüqo isə insanı mühakimə etməzdən əvvəl onun həyat hekayəsinə baxmağa çağırır.
Jan Valjanın hekayəsi məhz buna görə əbədidir. Bir tikə çörəyə görə cinayət törədən insanın həyatını yalnız cinayət faktı ilə izah etmək mümkündürmü?
Hüqonun cavabı aydındır: xeyr.
Əsl siyasi dəyişiklik haradan başlamalıdır?
Hüqonun fikrini XXI əsrə gətirsək, qarşımıza bir neçə fundamental məsələ çıxır.
Əgər cəmiyyət həqiqətən dəyişmək istəyirsə, yoxsulluqla mübarizə aparmalıdır.
Amma yalnız yoxsula pul verməklə kifayətlənməməlidir. İnsanlara əmək, təhsil, mənzil, səhiyyə və sosial təhlükəsizlik imkanları yaratmalıdır.
Əgər qadınların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq istəyirsə, yalnız formal hüquqi bərabərlik elan etməməlidir. Qadının iqtisadi müstəqilliyini, təhlükəsizliyini və əmək bazarında bərabər imkanlarını təmin etməlidir.
Əgər uşaqları qorumaq istəyirsə, yalnız uşaq hüquqlarından danışmamalıdır. Keyfiyyətli və əlçatan təhsil sistemini qurmalıdır.
Əgər cinayətkarlığı azaltmaq istəyirsə, yalnız cəzaların sərtləşdirilməsini müzakirə etməməlidir. Cinayətə aparan sosial mühitin səbəblərini də aradan qaldırmalıdır.
Əgər demokratik cəmiyyət yaratmaq istəyirsə, yalnız seçki keçirməməlidir. Azad düşünən, məlumatlı və iqtisadi baxımdan mümkün qədər müstəqil vətəndaş yaratmalıdır.
Çünki siyasi azadlığın da sosial təmələ ehtiyacı var.
Hüqonun ən böyük sualı
Əslində Hüqonun “Səfillər”də verdiyi sual “yoxsullara necə kömək edək?” sualı deyil.
Daha böyük sual budur:
Niyə elə bir cəmiyyət qururuq ki, bəzi insanlar başqalarının normal həyatını təmin edən sistemin içində özləri normal həyat yaşaya bilmirlər?
Bu sual artıq xeyriyyəçilikdən kənara çıxır.
Xeyriyyəçilik bir insanı xilas edə bilər.
Amma ədalətli sosial siyasət insanları daim xilas edilməyə möhtac vəziyyətdə saxlayan səbəbləri dəyişməlidir.
Bu iki anlayışın fərqi böyükdür.
Birinə çörək vermək humanizmdir.
İnsanın niyə daim çörəyə möhtac qaldığını aradan qaldırmaq isə siyasətdir.
Və bu gün Hüqo bizə nə deyir?
1862-ci ildə yazılmış bir əsərin XXI əsrdə hələ də aktual olması təsadüf deyil. Hüqonun ön sözündə qeyd etdiyi problemlərin bir hissəsi müəyyən cəmiyyətlərdə əhəmiyyətli dərəcədə azalsa da, yoxsulluq, sosial təcrid, savadsızlıq və sosial ədalətsizlik dünyanın müxtəlif yerlərində hələ də mövcuddur. Buna görə də “Səfillər” yalnız XIX əsr Fransasının romanı deyil; insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında siyasi-humanist əsərdir.
Hüqonun mesajını bir cümləyə sığışdırmaq mümkün olsaydı, bəlkə də belə səslənərdi:
İnsanların bədbəxtliyini taleyin hökmü kimi qəbul etdiyimiz müddətdə cəmiyyət dəyişməyəcək.
Çünki insanı yalnız onun səhvləri ilə ölçmək ədalət deyil.
İnsanın səhvinin arxasındakı aclığı görmək lazımdır.
Cinayətin arxasındakı ümidsizliyi görmək lazımdır.
Savadsızlığın arxasındakı sosial imkan çatışmazlığını görmək lazımdır.
Qadının alçalmasının arxasındakı iqtisadi asılılığı görmək lazımdır.
Uşağın susqunluğunun arxasındakı qaranlığı görmək lazımdır.
Və ən əsası, bütün bunların arxasında dayanan siyasi və sosial sistemi görmək lazımdır.
Çünki cəmiyyətin böyüklüyü onun ən varlı insanlarının necə yaşaması ilə deyil, ən zəif insanlarının necə yaşaması ilə ölçülür.
Viktor Hüqo bunu öz dövründə görmüşdü.
Bu gün bizim qarşımızda duran məsələ isə onun sualını təkrar etməkdir:
Nə qədər ki, insan ehtiyac içindədir, nə qədər ki, uşaq cəhalətin qaranlığındadır, nə qədər ki, qadın aclığın və asılılığın qarşısında müdafiəsizdir, nə qədər ki, sosial təzyiq insanın taleyini onun öz iradəsindən üstün tutur — biz həqiqətən dəyişmiş cəmiyyət haqqında danışa bilərikmi?
Hüqonun cavabı bizə rahatlıq vermir.
Əksinə, məsuliyyət yükləyir.
Çünki “Səfillər” bizə yalnız səfilləri göstərmir.
O, səfillər yaradan cəmiyyəti göstərir.
Və bununla da ən ağır siyasi sualı qarşıya qoyur:
Əgər insanı bədbəxt edən şərtləri dəyişmək mümkündürsə, həmin şərtlərin dəyişdirilməməsinə kim cavabdehdir?
Bu sualın cavabı isə artıq ədəbiyyatın deyil, siyasətin, dövlətin və bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyət dairəsinə daxildir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии