Bəzən insanın siyasi və ictimai mövqeyini qiymətləndirmək üçün onun hansı şüarları səsləndirdiyinə deyil, zaman dəyişdikcə həmin şüarlara münasibətinin necə dəyişdiyinə baxmaq lazımdır. Çünki əqidə insanın rahat və təhlükəsiz günlərində deyil, məhz siyasi küləklərin istiqaməti dəyişəndə sınağa çəkilir.
Bəxtiyar Vahabzadənin həyat və yaradıcılıq yolu bu baxımdan ciddi müzakirə mövzusudur. O, sovet dövrünün tanınmış şairi, dramaturqu və ədəbiyyatşünası kimi uzun illər sovet ideoloji sisteminin daxilində fəaliyyət göstərmiş, Kommunist Partiyasının üzvü olmuş, dövlət təltiflərinə və yüksək fəxri adlara layiq görülmüşdür. Onun həmin dövr yaradıcılığında sovet vətənpərvərliyi, sosialist idealları, xalqlar dostluğu, əmək qəhrəmanlığı və kommunist ideologiyasının əsas tezisləri mühüm yer tuturdu.
Böyük Vətən müharibəsi illərində yazdığı əsərlərdə sovet vətənpərvərliyi və sovet xalqlarının birliyi tərənnüm edilirdi. Müharibədən sonrakı yaradıcılığında da sovet insanının mənəvi zənginliyi, əmək qəhrəmanlığı və dövrün ideoloji dəyərləri geniş şəkildə əks olunurdu. “Leninlə söhbət” əsərinin özündə belə sovet dövrünün baş ideoloqlarından birinə münasibət açıq şəkildə ifadə edilirdi. “Yollar və oğullar”, “Atılmayan toplar”, “Fəryad”, “Ehramların önündə”, “Aclardan toxlara” və başqa əsərlərində isə imperializmin siyasəti tənqid olunurdu.
Burada mühüm bir sual meydana çıxır: insan bütün bunları həqiqətən inandığı üçün yazırdı, yoxsa yaşadığı siyasi sistemin tələblərinə uyğunlaşırdı?
Əlbəttə, bir sənətkarın yaradıcılığında zamanın təsirini nəzərə almadan hökm vermək ədalətli olmaz. Sovet dövründə yaşayan milyonlarla insanın dünyagörüşü həmin sistemin ideoloji mühiti tərəfindən formalaşdırılmışdı. İnsanların düşüncələri, karyeraları, yaradıcılıqları və ictimai mövqeləri üzərində dövlətin böyük təsiri vardı. Buna görə də hər bir əsəri yalnız bugünkü meyarlarla mühakimə etmək düzgün deyil.
Lakin başqa bir məsələ də var: əqidə ilə siyasi şərait arasındakı sərhəd.
Əgər insan müəyyən ideyaları ömrünün böyük bir hissəsi boyu müdafiə edirsə, həmin ideyaları yalnız siyasi sistem mövcud olduğu müddətdə doğru hesab etməsi müəyyən suallar doğurur. Əgər bir dövrdə Kommunist Partiyasının üzvü olmaq, sovet ideologiyasını təbliğ etmək və Lenin haqqında yüksək fikirlər söyləmək sənətkarın dünyagörüşünün ayrılmaz hissəsi idisə, sonrakı mərhələdə həmin sistemə qarşı tamamilə başqa mövqedən çıxış etməsi istər-istəməz “Nə dəyişdi?” sualını doğurur.
İdeya dəyişə bilər. İnsan səhv etdiyini anlayıb mövqeyini dəyişə bilər. Hətta ömrünün müəyyən mərhələsində müdafiə etdiyi siyasi baxışlardan sonradan imtina etməsi də normaldır. Lakin burada əsas məsələ dəyişməyin özü yox, dəyişmənin səbəbidir.
Əgər insan “Mən yanılmışam, əvvəllər inandığım ideyaların səhv olduğunu sonradan başa düşdüm” deyirsə, bu, bir mövqedir. Amma əgər insanın siyasi mövqeyi hakimiyyətin gücünə paralel dəyişirsə, onda artıq başqa bir mənzərə yaranır: burada söhbət əqidədən çox siyasi konjonkturaya uyğunlaşmaqdan gedə bilər.
Bəxtiyar Vahabzadənin 1980-ci illərin sonlarında dəyişən siyasi mövqeyi məhz bu baxımdan düşündürücüdür. Sovet sisteminin dayaqları zəiflədikcə və onun ideoloji əsasları sarsıldıqca, dünən həmin sistemin içində dayanan bir çox ziyalıların mövqeyi də dəyişməyə başladı. Dünən müdafiə edilən dəyərlərin bir hissəsi bu gün tənqid olunurdu. Dünən yüksək qiymətləndirilən siyasi sistem artıq gerilik və zülm mənbəyi kimi təqdim edilirdi.
Burada ortaya çıxan sual sadədir: əgər bir fikir doğrudursa, onun doğruluğu hakimiyyətin mövcudluğundan asılıdırmı?
Əsl əqidə siyasi küləyə görə istiqamət dəyişməməlidir. İnsan müəyyən bir ideyanı müdafiə edə, sonradan onun yanlışlığını dərk edib həmin ideyadan imtina edə bilər. Amma bu zaman keçmişi ilə açıq hesablaşmalı, öz mövqeyinin niyə dəyişdiyini izah etməlidir. Əks halda, dünənki və bugünkü mövqelər arasında uçurum yaranır və oxucuda haqlı olaraq şübhə doğurur: burada əqidə dəyişib, yoxsa sadəcə şərait dəyişib?
Məsələnin ən maraqlı tərəfi də budur. Sovet dövründə kommunist bileti daşımaq və həmin sistemin ideoloji dəyərlərini müdafiə etmək mümkündürsə, sovet sistemi dağıldıqdan sonra onun ən sərt tənqidçilərindən birinə çevrilmək də mümkündür. Bəs sabah siyasi şərait yenidən dəyişsə necə? Əgər sabah kommunistlər yenidən hakimiyyətə gəlsə, dünən kommunizmi tənqid edənlərin bir qismi yenidən kommunist tribunalarında görünməyəcəkmi?
Bu sual konkret bir şəxsdən daha böyük məsələyə toxunur. Söhbət ziyalının məsuliyyətindən gedir.
Ziyalı yalnız dövrün güclü tərəfinin yanında dayanmaqla ziyalı olmur. Əksinə, onun əsas sınağı məhz siyasi sistemin ona nə verdiyi və ya nə vəd etdiyi ilə deyil, doğru hesab etdiyi fikrin arxasında nə qədər dayana bilməsi ilə müəyyənləşir.
Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında, şübhəsiz, bədii və milli dəyəri olan çoxlu əsərlər var. Onun Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerini yalnız siyasi mövqeləri ilə ölçmək də doğru olmaz. Lakin böyük sənətkar olmaq insanın ictimai və siyasi mövqelərinin müzakirə edilməsini qadağan etmir. Əksinə, tarix qarşısında tanınmış şəxsiyyətlərin mövqeləri daha ciddi şəkildə araşdırılmalıdır.
Çünki tarix yalnız yazılan əsərləri deyil, insanın müxtəlif dövrlərdə nə düşündüyünü, nəyi müdafiə etdiyini və nə üçün mövqeyini dəyişdirdiyini də yadda saxlayır.
Əqidə şəraitin məhsulu olmamalıdır. Şərait dəyişəndə əqidənin istiqaməti də avtomatik dəyişirsə, onda artıq əqidədən yox, siyasi uyğunlaşmadan danışmaq lazım gəlir.
Bu baxımdan Bəxtiyar Vahabzadənin siyasi-ideoloji evolyusiyası yalnız bir şairin həyat yolunun məsələsi deyil. Bu, bütöv bir nəslin qarşısında dayanan sualdır: biz ideyalarımıza görə yaşayırıq, yoxsa yaşadığımız şəraitə görə ideyalar seçirik?
Əgər cavab ikincidirsə, onda dünən kommunist, bu gün antikommunist, sabah isə yenidən kommunist olmaq o qədər də çətin deyil. Çətin olan isə hakimiyyət dəyişəndə belə öz mövqeyini dəyişməmək, səhv etdikdə bunu etiraf etmək və ən əsası, əqidəni siyasi konyunkturadan üstün tutmaqdır.
Tarixdə insanın ən böyük imtahanı da məhz budur.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии