Bir vaxtlar Sovet İttifaqının ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində əsas ideoloji fənlərdən biri olan “Elmi kommunizm” bu gün yenidən diqqət mərkəzinə gəlməkdədir. SSRİ-nin süqutundan sonra bir çoxları bu fənnin də tarixə qovuşduğunu, onunla birlikdə bütöv bir ideoloji sistemin arxivlərə göndərildiyini düşünürdü. Lakin zaman keçdikcə kommunizm, sosializm, marksizm və kapitalizm haqqında müzakirələr yenidən fəallaşmağa başlayıb. Bu maraq təkcə keçmişə nostalji ilə bağlı deyil. Müasir dünyanın sosial, iqtisadi və siyasi problemləri insanları yenidən köhnə nəzəriyyələrə müraciət etməyə vadar edir.
Bəs “Elmi kommunizm” nədir və ona marağın yenidən artmasının səbəbləri nələrdir?
“Elmi kommunizm” nəyi öyrənir?
Elmi kommunizm marksizm-leninizm sisteminin tərkib hissəsi kimi formalaşdırılmış nəzəri fənndir. Onun əsas məqsədi kommunist cəmiyyətinin yaranması və inkişafı haqqında nəzəri təsəvvürləri öyrətməkdən ibarətdir.
Bu fənnin əsas mövzuları sırasında kapitalist cəmiyyətin inkişafı və ziddiyyətləri, sosialist inqilabı, fəhlə sinfinin rolu, kommunist partiyasının fəaliyyəti, sosialist dövlətinin qurulması, sosializmdən kommunizmə keçid, sinifsiz cəmiyyət ideyası və beynəlxalq fəhlə hərəkatı yer alır.
Elmi kommunizm öz nəzəri əsaslarını əsasən Karl Marks, Fridrix Engels və Vladimir Leninin əsərlərindən götürür. Sovet təhsil sistemində isə o, sadəcə siyasi nəzəriyyə fənni deyildi. Bu fənn həm də dövlətin rəsmi ideoloji sisteminin mühüm vasitələrindən biri idi.
Burada bir mühüm məqamı ayırmaq lazımdır: marksizmin nəzəri və fəlsəfi irsinin öyrənilməsi ilə sovet dövründə “Elmi kommunizm” adı altında formalaşdırılmış rəsmi ideoloji fənn eyni anlayış deyil. Birincisi geniş fəlsəfi, iqtisadi və sosial nəzəri irsi əhatə edir, ikincisi isə həmin irsin müəyyən siyasi-ideoloji sistem çərçivəsində tədris olunmuş forması idi.
Marağın yenidən yaranmasının birinci səbəbi: kapitalizmin problemləri
Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində sosial bərabərsizlik məsələsi yenidən ciddi müzakirə olunur. Bir tərəfdən böyük sərvətlərin müəyyən qrupların əlində cəmləşməsi, digər tərəfdən isə əməkhaqqı, işsizlik, mənzil problemi və sosial təminatla bağlı çətinliklər insanların iqtisadi sistem haqqında suallar verməsinə səbəb olur.
İnsanlar təbii olaraq soruşurlar: Niyə iqtisadi artım hər kəsin həyat səviyyəsinin eyni dərəcədə yüksəlməsi demək deyil? Niyə böyük sərvətlər mövcud olduğu halda yoxsulluq da qalır? Niyə texnologiya inkişaf etdikcə bəzi insanların əmək bazarındakı vəziyyəti daha qeyri-sabit olur?
Bu suallara cavab axtaranların bir hissəsi yenidən Marksın kapitalizmə dair təhlillərinə müraciət edir. Bu, həmin insanların mütləq kommunizm tərəfdarı olması anlamına gəlmir. Kapitalizmi anlamaq üçün onun ən tanınmış və təsirli tənqidçilərindən birinin fikirlərini öyrənmək elmi və intellektual maraq da ola bilər.
İkinci səbəb: sosial ədalət axtarışı
Müasir dünyada sosial ədalət anlayışı yenidən mühüm mövzuya çevrilib. Əlçatan təhsil, səhiyyə, əmək hüquqları, sosial müdafiə, yaşayış şəraiti və gəlirlərin bölüşdürülməsi ilə bağlı məsələlər geniş müzakirə edilir.
Elmi kommunizmin və ümumiyyətlə marksist nəzəriyyənin diqqət mərkəzində də məhz cəmiyyətdəki sinfi və sosial münasibətlər dayanır. Buna görə də sosial bərabərsizlik və əmək münasibətləri haqqında düşünən insanlar bu nəzəri irsə yenidən maraq göstərə bilirlər.
Ancaq burada da anlayışları qarışdırmaq düzgün olmaz. Sosial ədalət və sosial təminat ideyalarına maraq göstərmək avtomatik olaraq kommunist ideologiyasını qəbul etmək demək deyil. Müxtəlif siyasi və iqtisadi nəzəriyyələr sosial problemlərə müxtəlif həll yolları təklif edir.
Üçüncü səbəb: sovet keçmişinə yeni baxış
SSRİ artıq tarixi keçmişdir. Lakin onun yaratdığı sistem, ideologiya və təcrübə milyonlarla insanın həyatına təsir edib. Sovet İttifaqını yaşamayan yeni nəsillər isə həmin dövrə daha çox tarixi hadisə kimi baxırlar.
“Elmi kommunizm” bu gün gənc nəsil üçün maraqlı tarixi fenomenə çevrilib. İnsanlarda sual yaranır: Bu fənn nə idi? Nəyi sübut etməyə çalışırdı? Niyə milyonlarla tələbə onu öyrənirdi? Kommunist cəmiyyət haqqında hansı təsəvvürlər mövcud idi və həmin təsəvvürlərin hansı hissəsi reallaşdı, hansı hissəsi isə nəzəriyyə olaraq qaldı?
Tarixə ciddi yanaşma məhz bu cür suallardan başlayır. Keçmişi yalnız tərifləmək və ya yalnız inkar etmək əvəzinə, onu öyrənmək lazımdır.
Dördüncü səbəb: köhnə ideyaların yeni şəraitdə qayıtması
Tarix göstərir ki, ideyalar tamamilə yox olmur. Bəzən onlar zəifləyir, bir müddət diqqətdən kənarda qalır, sonra isə yeni tarixi şəraitdə yenidən müzakirə olunmağa başlayır.
XIX əsrdə formalaşan marksist nəzəriyyə XX əsrin ən böyük siyasi və sosial hərəkatlarından birinə çevrildi. XXI əsrdə isə dünya artıq tamamilə fərqlidir. İnternet, süni intellekt, avtomatlaşdırma, qlobal şirkətlər və rəqəmsal iqtisadiyyat yeni ictimai münasibətlər yaradıb.
Lakin yeni problemlər yaranarkən insanlar köhnə nəzəriyyələrə də müraciət edir və soruşurlar: Görəsən, bu nəzəriyyələrdən hansısa müasir prosesləri izah etməyə kömək edə bilərmi?
Bu mənada “Elmi kommunizmə maraq” bəzən birbaşa kommunist sisteminə qayıtmaq istəyi deyil, daha çox müasir dünyanı anlamaq üçün müxtəlif nəzəri mənbələrə müraciət etməkdir.
Beşinci səbəb: ideoloji boşluq və axtarış
Sovet sisteminin dağılmasından sonra bir çox cəmiyyətlərdə əvvəlki ideoloji təsəvvürlər sürətlə dəyişdi. Lakin onların yerinə hər kəsi qane edən vahid dünya görüşü gəlmədi.
İnsan cəmiyyəti yalnız iqtisadi münasibətlərdən ibarət deyil. İnsan həm də suallar verir: Ədalətli cəmiyyət necə olmalıdır? Dövlətin rolu nə qədər olmalıdır? Sərvət necə bölüşdürülməlidir? Əmək və kapital arasındakı münasibətlər necə qurulmalıdır? Fərdi azadlıqla sosial məsuliyyət arasında tarazlıq necə yaradılmalıdır?
Bu suallar cavabsız qaldıqca müxtəlif ideoloji və fəlsəfi nəzəriyyələrə maraq da davam edəcək. Marksizm və kommunizm haqqında nəzəriyyələr də həmin axtarışın mövzularından biridir.
Elmi kommunizmə necə yanaşmaq lazımdır?
Bu fənnə nə yalnız sovet təbliğatının dili ilə, nə də yalnız qəti inkar mövqeyindən yanaşmaq elmi baxımdan kifayət edər. Daha məhsuldar yol onu tarixi və nəzəri kontekstdə öyrənməkdir.
Araşdırmaq lazımdır:
Elmi kommunizm hansı şəraitdə yarandı?
Hansı fəlsəfi və iqtisadi nəzəriyyələrə əsaslanırdı?
Sovet dövlətində hansı məqsədlərlə tədris olunurdu?
Onun nəzəri müddəalarının hansı hissələri tarixi təcrübədə özünü doğrultmadı?
Marksist iqtisadi və sosial təhlildən müasir dünyanı anlamaq üçün hansı suallarda istifadə etmək mümkündür?
Elmi yanaşma məhz sual verməkdən və müxtəlif cavabları müqayisə etməkdən başlayır.
* * *
“Elmi kommunizm” SSRİ ilə birlikdə tarixin səhnəsindən çəkilmiş bir fənn kimi görünə bilər. Ancaq onun əsaslandığı sosial, iqtisadi və fəlsəfi suallar aradan qalxmayıb. Əksinə, gəlir bərabərsizliyi, əmək münasibətləri, sosial təminat, dövlətin rolu və cəmiyyətin gələcəyi haqqında müzakirələr davam etdikcə Marksın, Engelsin və digər sosial nəzəriyyəçilərin ideyalarına maraq da qalacaq.
Bu gün “Elmi kommunizmə” və marksist nəzəriyyəyə marağın artması, ilk növbədə, insanların alternativ sosial və iqtisadi modelləri anlamaq istəyindən xəbər verir. Marağın özü hansısa ideologiyanın yenidən qəbul edilməsi demək deyil.
Əsas məsələ keçmişdən qorxmaq və ya onu kor-koranə ideallaşdırmaq deyil. Əsas məsələ onu öyrənmək, faktları nəzəriyyədən, nəzəriyyəni təbliğatdan, tarixi reallığı isə ideoloji şüarlardan ayırmağı bacarmaqdır.
Çünki düşünən cəmiyyət üçün heç bir ideya toxunulmaz, heç bir nəzəriyyə isə öyrənilməz olmamalıdır. İnsan keçmişin ideyalarını nə qədər yaxşı anlayarsa, bugünkü dünyanı və gələcək qarşısında duran seçimləri də bir o qədər şüurlu şəkildə dərk edə bilər.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии