“Elmi sosializm” termini marksist nəzəriyyənin tarixində xüsusi yer tutur. Lakin bu anlayışın məzmununu düzgün başa düşmək üçün onun geniş və məhdud mənalarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Marksizm klassikləri “elmi sosializm” ifadəsini həm sosializm ideyasının utopik xarakterdən elmi-nəzəri əsaslandırmaya keçidini göstərmək üçün, həm də marksizmin müəyyən bir tərkib hissəsini — fəlsəfə və siyasi iqtisadla yanaşı sosialist inqilabının, sinfi mübarizənin və kommunizmə keçidin nəzəriyyəsini — ifadə etmək üçün işlətmişlər.
Utopik sosializmdən elmi sosializmə
Marks və Engelsdən əvvəl də sosializm haqqında çoxsaylı nəzəriyyələr mövcud idi. Sen-Simon, Furye, Robert Ouen və başqa utopik sosialistlər kapitalist cəmiyyətinin ziddiyyətlərini tənqid edir, daha ədalətli ictimai quruluş modelləri irəli sürürdülər. Lakin onların nəzəriyyələrində gələcək cəmiyyətə keçidin obyektiv ictimai-iqtisadi qanunauyğunluqlarının və real sosial qüvvələrin elmi izahı məhdud idi.
Marks və Engels sosializmi sadəcə arzu edilən ideal kimi deyil, müəyyən tarixi və iqtisadi proseslərin nəticəsi kimi izah etməyə çalışdılar. “Elmi sosializm” anlayışının əsas yeniliyi də burada idi: sosializm haqqında mücərrəd arzu və layihənin yerinə onun meydana gəlməsinin maddi və ictimai şərtlərinin izahı qoyulurdu.
Bu baxımdan elmi sosializm yalnız “gələcək ideal cəmiyyətin təsviri” deyildi. O, kapitalist cəmiyyətinin inkişafını, sinfi münasibətləri, fəhlə sinfinin rolunu, siyasi mübarizəni və sosialist transformasiyasının şərtlərini izah edən nəzəriyyə kimi formalaşdırılırdı.
Engelsin “Anti-Dürinq” əsərində məsələ
Engelsin “Anti-Dürinq” əsəri bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsər marksist dünyagörüşünün müxtəlif tərəflərini sistemli şəkildə təqdim edən mühüm mənbələrdən biridir. Burada fəlsəfi məsələlər, siyasi iqtisad, sosializm və kommunizm haqqında müddəalar qarşılıqlı əlaqədə araşdırılır.
Engels əsərin sosializmə həsr olunmuş hissəsində sosializmin utopik konstruksiyalardan elmi nəzəriyyəyə çevrilməsini izah edir. Burada diqqət yalnız gələcək cəmiyyətin necə olacağına deyil, kapitalizmin daxili ziddiyyətlərinin hansı sosial nəticələr doğurduğuna və sosializmə keçidin hansı ictimai əsaslara söykəndiyinə yönəldilir.
Bu fakt mühüm nəticəyə gətirir: Engels üçün sosializm marksist nəzəriyyənin digər sahələrindən təcrid olunmuş ayrıca ideya deyildi. Onun elmi izahı fəlsəfi materializm, tarix anlayışı və kapitalist iqtisadiyyatının təhlili ilə sıx bağlı idi.
Leninin “Üç mənbə və üç tərkib hissə” yanaşması
Leninin “Marksizmin üç mənbəyi və üç tərkib hissəsi” məqaləsi məsələni daha aydın şəkildə sistemləşdirir. Lenin marksizmin fəlsəfə, siyasi iqtisad və elmi sosializmdən ibarət olduğunu göstərir.
Bu təsnifatın məntiqi belə ümumiləşdirilə bilər:
Marksist fəlsəfə — təbiət, cəmiyyət və təfəkkürün inkişafının ümumi qanunauyğunluqlarını izah etməyə yönəlir;
Marksist siyasi iqtisad — kapitalist istehsal üsulunun iqtisadi quruluşunu, kapitalı, muzdlu əməyi və iqtisadi münasibətləri təhlil edir;
Elmi sosializm — həmin fəlsəfi və iqtisadi nəticələr əsasında sosialist inqilabı, proletariatın tarixi rolu, sinfi mübarizə və sosializmə keçid məsələlərini araşdırır.
Beləliklə, Lenin terminoloji baxımdan elmi sosializmi marksizmin tərkib hissələrindən biri kimi fərqləndirir.
Bu, “elmi sosializm marksizmdən kənar ayrıca təlimdir” demək deyil. Əksinə, onun marksizm daxilində xüsusi funksiyasını göstərir.
Bəs niyə bəzən “elmi sosializm” marksizmlə eyniləşdirilir?
Burada terminoloji məsələ ortaya çıxır. “Elmi sosializm” ifadəsi müxtəlif mətnlərdə müxtəlif həcmdə işlədilmişdir.
Məhdud mənada — marksizmin fəlsəfə və siyasi iqtisadla yanaşı üçüncü əsas tərkib hissəsidir.
Geniş mənada isə — sosializm haqqında marksist, yəni materialist və iqtisadi-sinfi əsaslandırmaya söykənən bütöv elmi nəzəriyyəni ifadə edə bilər.
Ona görə “elmi sosializm = marksizm-leninizm” formasında istifadə olunan ifadə ilə “elmi sosializm marksizmin üç tərkib hissəsindən biridir” ifadəsi arasında mütləq ziddiyyət görmək düzgün olmaz. Birinci halda termin geniş, ikinci halda isə məhdud və sistemləşdirici mənada işlənir.
“Elmi sosializm”in digər iki hissə ilə əlaqəsi
Əslində bu üç sahəni tamamilə bir-birindən ayırmaq mümkün deyil.
Məsələn, kapitalizmin iqtisadi mexanizmini araşdırmadan sosializmə keçidin obyektiv əsaslarını izah etmək çətinləşir. Eyni zamanda, cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqları haqqında fəlsəfi təsəvvür olmadan iqtisadi prosesləri və sinfi münasibətləri ümumi tarixi kontekstdə izah etmək mümkün deyil.
Buna görə marksist sistemdə:
fəlsəfə → cəmiyyətin inkişafının ümumi nəzəri-metodoloji əsaslarını,
siyasi iqtisad → kapitalist iqtisadi münasibətlərin konkret mexanizmini,
elmi sosializm → həmin nəticələrdən sosial-siyasi nəticələri
çıxaran qarşılıqlı əlaqəli sahələr kimi təqdim olunur.
Bu mənada elmi sosializm marksist nəzəriyyənin “siyasi nəticəsi” və ya sadəcə “praktiki proqramı” olmaqdan daha geniş məzmun daşıyır. O, sosializmə keçidin tarixi və ictimai qanunauyğunluqlarını izah etməyə iddialı nəzəri sahədir.
Leninin “Karl Marks” məqaləsi
Leninin “Karl Marks” məqaləsində də marksizmin əsas istiqamətlərinin sistemli xarakteri görünür. Lenin Marksın fəlsəfi və iqtisadi nəzəriyyəsini proletariatın azadlıq mübarizəsi ilə əlaqələndirir. Buradan görünür ki, marksizmdə nəzəriyyə və praktika bir-birindən ayrı götürülmür.
Elmi sosializmin özünəməxsusluğu da məhz bu əlaqədədir: o, sosializm ideyasını yalnız fəlsəfi və ya iqtisadi mülahizə səviyyəsində saxlamır, onu ictimai qüvvələr, sinfi münasibətlər və siyasi mübarizə ilə əlaqələndirir.
* * *
Marksizm klassiklərinin əsərlərinə əsaslandıqda “elmi sosializm” anlayışının ikili terminoloji istifadəsi meydana çıxır.
Bir tərəfdən, elmi sosializm sosializmin utopik layihələrdən fərqli olaraq tarixi, iqtisadi və ictimai qanunauyğunluqlarla əsaslandırılmasını ifadə edir. Digər tərəfdən, xüsusilə sonrakı sistemləşdirici marksist ədəbiyyatda o, marksizmin fəlsəfə və siyasi iqtisadla birlikdə üç əsas tərkib hissəsindən biri kimi təqdim olunur.
Deməli, elmi sosializmi marksizmdən tamamilə ayrı müstəqil təlim kimi təsəvvür etmək də, onun məhdud mənada marksizmin tərkib hissəsi kimi işlədilməsini nəzərə almadan birbaşa marksizmin bütün məzmunu ilə eyniləşdirmək də terminoloji baxımdan dəqiq deyil.
Daha düzgün formul belədir:
Elmi sosializm geniş mənada marksist sosializm nəzəriyyəsini, məhdud mənada isə marksizmin fəlsəfə və siyasi iqtisadla yanaşı üçüncü əsas tərkib hissəsini ifadə edir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии