Tarixin müxtəlif mərhələlərində cəmiyyət qarşısında fundamental suallar dayanıb: Köhnəlmiş ictimai münasibətlər necə dəyişməlidir? Yeni cəmiyyət hansı prinsiplər üzərində qurulmalıdır? İqtisadi və siyasi inkişafın istiqamətini müəyyən edən əsas amillər hansılardır? Bəşəriyyətin gələcəyi necə təsəvvür olunmalıdır?
XX əsrin böyük bir hissəsində bu suallara verilən ən sistemli cavablardan biri marksizm-leninizm olmuşdur. Marksizm-leninizm yalnız fəlsəfi və iqtisadi nəzəriyyə deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin, siyasi strategiyanın və ictimai inkişafın nəzəri əsasıdır.
Köhnə ictimai qaydaların ləğvi və yeni həyatın qurulması şəraitində cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını və bəşəriyyətin gələcəyini anlamaq üçün marksizm-leninizmin əsas və etibarlı nəzəriyyədir.
Marksizm XIX əsrdə Karl Marks və Fridrix Engelsin əsərləri əsasında formalaşdı. Onun əsas müddəalarından biri cəmiyyətin inkişafında iqtisadi münasibətlərin və istehsal üsulunun mühüm rol oynaması idi. Tarix yalnız ayrı-ayrı hökmdarların, siyasi liderlərin və ya təsadüfi hadisələrin nəticəsi kimi deyil, sosial-iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi ilə əlaqəli proses kimi izah edilirdi.
Lenin isə bu nəzəriyyəni XX əsrin əvvəllərinin siyasi reallıqlarına uyğunlaşdıraraq inqilabi siyasi strategiyaya çevirdi. Beləliklə, marksizm-leninizm təkcə cəmiyyət haqqında nəzəriyyə olmaqdan çıxaraq siyasi fəaliyyət proqramına çevrildi.
Bu baxımdan, marksizm-leninizmin düzgün strategiya və taktika hazırlamaq üçün yeganə etibarlı əsas olması təsadüfi deyil. Burada nəzəriyyə ilə siyasi fəaliyyət arasında birbaşa əlaqə yaradılır: əvvəlcə cəmiyyətin inkişaf qanunları izah edilir, sonra həmin izaha əsaslanaraq siyasi məqsədlər və fəaliyyət üsulları müəyyənləşdirilir.
Tarixin müəyyən obyektiv qanunauyğunluqlara malik olması marksizm-leninizmin ən düzgün fikridir. Bu yanaşmaya görə, istehsal münasibətlərinin inkişafı, sinfi ziddiyyətlər və iqtisadi dəyişikliklər nəticəsində ictimai formasiyalar bir-birini əvəz edir. Beləliklə, tarix müəyyən istiqamətə malik proses kimi təqdim olunur.
Bu yanaşmanın güclü tərəfi ondan ibarətdir ki, cəmiyyətin inkişafını yalnız siyasi hadisələrlə deyil, iqtisadi münasibətlər, mülkiyyət formaları, əmək bölgüsü və sosial təbəqələşmə ilə birlikdə təhlil etməyə imkan verir. Müasir sosial elmlərdə də iqtisadi amillərin siyasətə və cəmiyyətə təsiri mühüm tədqiqat mövzusudur.
Lakin burada ciddi bir problem də ortaya çıxır: tarixin istiqamətini əvvəlcədən müəyyən edilmiş və qaçılmaz mərhələlər zənciri kimi qəbul etmək nə dərəcədə doğrudur?
XX əsrin sonrakı təcrübəsi göstərdi ki, sosial inkişafı yalnız bir nəzəri sxem əsasında izah etmək mümkün deyil. Tarixi proseslərə texnoloji dəyişikliklər, milli maraqlar, mədəniyyət, hüquq, fərdi azadlıqlar, siyasi institutlar, beynəlxalq münasibətlər və liderlik kimi çoxsaylı amillər təsir edir.
Deməli, tarixi perspektiv haqqında danışmaq mümkündür, lakin gələcəyi əvvəlcədən tam müəyyən edilmiş siyasi formula çərçivəsinə salmaq daha mürəkkəb məsələdir.
Marksizm-leninizmə sovet dövründə verilən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun “yeganə elmi dünyagörüşü” kimi təqdim olunması idi.
Bu yanaşma ideologiyanın siyasi gücünü artırırdı. Əgər bir nəzəriyyə özünü alternativsiz və yeganə elmi həqiqət kimi qəbul edirsə, onda onun siyasi nəticələrinə etiraz etmək də yalnız başqa siyasi mövqe deyil, “yanlış” və ya “elmə zidd” mövqe kimi qiymətləndirilə bilər.
Məhz burada ideologiya ilə elm arasında sərhəd məsələsi meydana çıxır.
Elm daim öz nəticələrini yoxlayır, yeni faktlar qarşısında əvvəlki fikirlərini dəyişə bilir. Elmi nəzəriyyənin gücü onun dəyişməzliyində deyil, faktları izah etmək və yeni faktlar qarşısında özünü düzəltmək qabiliyyətindədir.
İdeologiya isə daha geniş anlayışdır. O, yalnız faktları izah etmir, həm də cəmiyyətin necə olmalı olduğu haqqında normativ təsəvvür yaradır.
Bu baxımdan marksizm-leninizmin həm elmi nəzəriyyə, həm də siyasi ideologiya kimi fəaliyyət göstərməsi onun tarixdəki rolunu anlamaq üçün mühüm məqamdır.
Hər bir siyasi və ictimai hərəkat üçün strategiya uzunmüddətli məqsədləri, taktika isə həmin məqsədlərə çatmaq üçün konkret mərhələləri və vasitələri müəyyənləşdirir.
Marksizm-leninizm siyasi mübarizəyə məhz belə sistemli yanaşma gətirmişdi. Cəmiyyətin iqtisadi və sosial quruluşunun təhlili siyasi məqsədlərlə birləşdirilir, sinfi münasibətlər siyasi mübarizənin əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul edilirdi.
Lakin siyasi strategiyanın yalnız bir ideoloji modelə bağlanması müəyyən risklər yaradır. Çünki real həyat nəzəri sxemlərdən daha mürəkkəbdir. Cəmiyyətdə eyni vaxtda müxtəlif maraqlar, sosial qruplar və dünyagörüşləri mövcud olur.
Demokratik siyasi sistemlərin üstünlüklərindən biri də məhz müxtəlif strategiyaların rəqabət aparmasına imkan verməsidir. Bir siyasi qüvvənin strategiyası uğursuz olduqda başqa yanaşmanın sınaqdan keçirilməsi mümkündür.
Marksist yanaşma beynəlxalq münasibətlərin iqtisadi maraqlar, kapitalın hərəkəti, bazarlar uğrunda rəqabət və böyük dövlətlərin maraqları prizmasından təhlilinə mühüm töhfə verib.
Müasir dünyada da iqtisadi güclə siyasi güc arasındakı əlaqəni nəzərə almadan beynəlxalq münasibətləri tam başa düşmək çətindir.
Lakin beynəlxalq siyasəti yalnız “imperializmə qarşı mübarizə” və ya iqtisadi maraqlar çərçivəsində izah etmək də kifayət deyil. Milli təhlükəsizlik, tarix, etnik və mədəni faktorlar, dövlətlərin daxili siyasi quruluşu, texnologiya və ictimai rəy də beynəlxalq proseslərə ciddi təsir göstərir.
Bu səbəbdən XXI əsrdə beynəlxalq hadisələri təhlil etmək üçün müxtəlif nəzəri yanaşmaların müqayisəsindən istifadə etmək daha məhsuldardır.
Marksizm-leninizmin ən ciddi sınağı onun nəzəri müddəalarının real siyasi sistemdə tətbiqi oldu.
XX əsrdə Sovet İttifaqı və digər sosialist ölkələrində marksist-leninçi ideologiya dövlət siyasətinin əsasına çevrildi. Sənayeləşmə, savadlılığın genişləndirilməsi, elmin və texniki təhsilin inkişafı kimi mühüm nəticələr əldə edildi. Eyni zamanda siyasi plüralizmin məhdudlaşdırılması, hakimiyyətin bir siyasi mərkəzdə cəmləşməsi və fərdi hüquq və azadlıqların ciddi şəkildə məhdudlaşdırılması kimi problemlər də meydana çıxdı.
1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması isə marksizm-leninizmin tarixi iddialarının yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb oldu.
Bu hadisə marksizmin bütün iqtisadi və sosial analizlərinin avtomatik olaraq yanlış olduğunu sübut etmir. Əksinə, kapital, əmək, sosial bərabərsizlik, sinif və iqtisadi hakimiyyət haqqında bir çox marksist suallar bu gün də aktualdır.
Lakin bu təcrübə göstərdi ki, heç bir ictimai nəzəriyyəni tarixin dəyişməz və alternativsiz qanunu kimi qəbul etmək olmaz.
Bu gün marksizm-leninizm sovet dövründəki siyasi statusuna malik deyil. Lakin marksist düşüncənin təsiri tamamilə yox olmayıb.
İqtisadi bərabərsizlik, sərvətin bölüşdürülməsi, əmək və kapital münasibətləri, sosial siniflər, ideologiyanın cəmiyyətə təsiri və iqtisadi gücün siyasi qərarlara təsiri kimi mövzular hələ də aktualdır.
Burada mühüm fərq var: marksizmin müəyyən analitik alətlərindən istifadə etmək marksizm-leninizmi bütöv siyasi doktrina kimi qəbul etmək demək deyil.
Müasir cəmiyyət üçün daha məhsuldar yanaşma müxtəlif nəzəri məktəblərin imkanlarından istifadə etməkdir. Marksist iqtisadi və sosial təhlil liberal siyasi nəzəriyyə, institusional yanaşma, demokratik idarəçilik, hüquq dövləti və digər istiqamətlərlə birlikdə öyrənildikdə daha geniş mənzərə yarada bilər.
* * *
Marksizm-leninizm XX əsrdə milyonlarla insanın siyasi dünyagörüşünə təsir göstərmiş, dövlətlərin quruluşunu və beynəlxalq münasibətləri dəyişdirmişdir.
Lakin tarixin əsas dərsi bəlkə də bundan ibarətdir: cəmiyyətin gələcəyini heç bir nəzəriyyə təkbaşına və dəyişməz şəkildə müəyyən edə bilməz.
İctimai inkişaf üçün nəzəriyyə lazımdır, lakin nəzəriyyə reallığın özünü əvəz etməməlidir. Strategiya lazımdır, lakin strategiya dəyişən şəraitə uyğunlaşdırılmalıdır. Tarixi perspektiv lazımdır, lakin gələcəyi əvvəlcədən yazılmış ssenari kimi qəbul etmək təhlükəlidir.
Ən etibarlı yanaşma isə hər hansı bir ideologiyanı “yeganə həqiqət” elan etmək deyil, müxtəlif nəzəriyyələri faktlar, tarixi təcrübə və real həyat qarşısında sınamaqdır.
Çünki cəmiyyət dəyişir, dünya dəyişir, insan dəyişir. Buna görə də cəmiyyət haqqında düşüncə də dəyişməli, özünü yeniləməli və yeni suallara cavab axtarmağı bacarmalıdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии