Azərbaycan tarixinin XX əsr mərhələsi mürəkkəb və ziddiyyətli ictimai-siyasi hadisələrlə zəngindir. 1920-ci ildən sonra Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması ilə ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatında köklü dəyişikliklər baş verdi. Bu sistemin əsas siyasi dayaqlarından biri Azərbaycan Kommunist Partiyası idi.
Kommunist Partiyasının fəaliyyətinə yalnız siyasi ideologiya prizmasından yanaşmaqla həmin dövrün bütün mənzərəsini görmək mümkün deyil. Sovet hakimiyyətinin Azərbaycan cəmiyyətinin sosial-iqtisadi və mədəni inkişafına təsir göstərən mühüm nəticələri olmuşdur.
SAVADSIZLIĞIN ARADAN QALDIRILMASI
Azərbaycanın sovetləşməsindən sonrakı ilk illərdə qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biri əhalinin savadlandırılması idi. 1917-ci ildə Azərbaycanda əhalinin yalnız təxminən 9,3 faizinin savadlı olduğu göstərilir. 1920-ci illərdə savadsızlığın ləğvi üçün xüsusi məktəblər və kurslar yaradıldı, kəndlərdə və şəhərlərdə maarifləndirmə kampaniyaları aparıldı.
Bu proses xüsusilə kənd əhalisi və qadınlar üçün əhəmiyyətli idi. 1924–1925-ci tədris ilində savadsızlığın ləğvi mərkəzlərində 31 mindən çox insanın təhsil aldığı qeyd olunur.
Beləliklə, təhsil tədricən yalnız varlı və imkanlı təbəqənin deyil, geniş xalq kütlələrinin də əlçatan imkanına çevrildi.
Kütləvi məktəb şəbəkəsinin yaradılması
Sovet dövründə Azərbaycanda məktəblərin sayı sürətlə artırıldı. 1920/21-ci tədris ilində I dərəcəli məktəblərin sayı 937 olduğu halda, 1926/27-ci ildə bu rəqəm 1420-yə çatmışdı. Şagirdlərin sayı da əhəmiyyətli dərəcədə artmışdı.
1928-ci ildə ümumi ibtidai təhsil tətbiq edildi, sonrakı illərdə isə ümumi yeddiillik təhsil sistemi genişləndirildi. 1939-cu il siyahıyaalınmasına görə Azərbaycanda savadlılıq göstəricisi 82,8 faizə çatmışdı.
Bu nəticə Azərbaycan cəmiyyətinin sosial strukturuna ciddi təsir göstərdi. Kənddən çıxan adi fəhlə və kəndli ailələrinin övladları məktəbə, texnikuma və ali məktəbə daxil olmaq imkanı qazandılar.
Ali təhsilin və mütəxəssis hazırlığının genişlənməsi
Azərbaycanın sənayeləşməsi yeni mütəxəssislərə ehtiyac yaratdı. Bunun nəticəsində müxtəlif ali və orta ixtisas təhsili müəssisələri yaradıldı və genişləndirildi. Neft, kənd təsərrüfatı, texnika, pedaqogika və digər sahələr üzrə kadr hazırlığına xüsusi diqqət yetirildi. Tədqiqatlar göstərir ki, 1920–1940-cı illərdə təhsil sisteminin genişlənməsi savadlılıq səviyyəsinin kəskin yüksəlməsinə səbəb olmuşdu.
Bu siyasətin nəticəsində Azərbaycanda mühəndislər, həkimlər, müəllimlər, alimlər, texniki mütəxəssislər və digər peşə sahiblərindən ibarət yeni ziyalı təbəqəsi formalaşdı.
Sənayeləşmə və iqtisadi inkişaf
Sovet dövründə Azərbaycan əsasən kənd təsərrüfatı və neftlə bağlı iqtisadi strukturdan daha geniş sənaye sisteminə keçdi. Neft sənayesi ilə yanaşı, maşınqayırma, kimya, energetika, metallurgiya, yüngül və yeyinti sənayesi kimi sahələr inkişaf etdirildi.
Bu prosesin mühüm tərəfi ondan ibarət idi ki, sənayeləşmə təhsil və kadr hazırlığı ilə paralel aparılırdı. Ali məktəblərin və texniki təhsil müəssisələrinin inkişafında sənayenin tələbləri mühüm rol oynayırdı.
Qadınların ictimai həyata daha geniş cəlb olunması
Sovet hakimiyyəti qadınların savadlandırılmasına və əmək həyatına cəlb edilməsinə də böyük diqqət ayırdı. Qadınlar üçün məktəblər, kurslar və ictimai təşkilatlar yaradıldı. Bu proses ənənəvi patriarxal münasibətlərin zəifləməsinə və qadınların təhsil, əmək və ictimai fəaliyyət imkanlarının genişlənməsinə səbəb oldu.
UNESCO-nun sovet Azərbaycanının təhsil sisteminə dair araşdırması da qadınların təhsil imkanlarının genişləndirilməsini həmin dövrün əsas dəyişikliklərindən biri kimi qeyd edir.
Elm və mədəniyyətin inkişafı
Sovet dövründə Azərbaycanda elmi müəssisələrin, kitabxanaların, teatrların, mədəniyyət evlərinin və digər maarif müəssisələrinin şəbəkəsi genişləndi. Ali təhsil və elmi tədqiqat sistemi formalaşdı.
Bakı və digər şəhərlərdə elmi və mədəni mühitin inkişafı nəticəsində yeni alimlər, yazıçılar, müəllimlər, mühəndislər və incəsənət xadimləri yetişdi. Azərbaycan ziyalılarının böyük bir hissəsi məhz həmin təhsil sisteminin yetirmələri idi.
Sosial təminat sisteminin formalaşması
Sovet sistemi əmək, pensiya, səhiyyə və sosial təminat sahələrində dövlət mexanizmləri yaratdı. İşçilərin sosial hüquqları, əmək məzuniyyətləri, pensiya sistemi, dövlət səhiyyəsi və pulsuz təhsil kimi institutlar genişləndirildi.
Bu, xüsusilə aztəminatlı ailələr üçün əhəmiyyətli idi. İnsanların sosial statusundan asılı olmayaraq məktəbə və səhiyyə xidmətlərinə çıxış imkanının genişlənməsi cəmiyyətin sosial strukturunu dəyişdirdi.
* * *
Burjua ideoloqlarının Azərbaycan Kommunist Partiyasının fəaliyyətini tarixdən silmək və ya yalnız mənfi hadisələrlə izah etmək cəhdi nadanlıqdır.
Azərbaycan Kommunist Partiyası savadsızlığın kütləvi şəkildə aradan qaldırılması, məktəb və ali təhsil şəbəkəsinin genişləndirilməsi, qadınların ictimai həyata cəlb edilməsi, sənayeləşmə, səhiyyə və sosial təminat sisteminin qurulması Azərbaycan cəmiyyətinin modernləşməsində mühüm rol oynadı. UNESCO-nun araşdırması da sovet Azərbaycanında təhsilin inkişafını, ümumi təhsilin genişlənməsini, müəllim hazırlığını və mütəxəssis yetişdirilməsini ayrıca böyük tarixi proses kimi qiymətləndirir.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının tarixdəki roluna obyektiv qiymət vermək üçün ideoloji yanaşmadan uzaqlaşaraq, onun misilsiz nailiyyətlərini araşdırmaq lazımdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии