Azərbaycanın XX əsr tarixində elə siyasi xadimlər var ki, onların fəaliyyəti dövrün siyasi hadisələrindən kənarda təsəvvür edilə bilməz. Mir Bəşir Fəttah oğlu Qasımov da belə şəxsiyyətlərdən biridir. O, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda bolşevik hərəkatının fəal iştirakçısı olmuş, 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin qurulması prosesində mühüm rol oynamış, sonrakı dövrdə isə Azərbaycan SSR-in ən yüksək dövlət vəzifələrindən birinə yüksəlmişdir.
Mir Bəşir Qasımov 1879-cu ildə Cənubi Azərbaycanın Təbriz vilayətinin Daşbulaq kəndində, yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Gənc yaşlarından əmək fəaliyyətinə başlamış, Bakının Balaxanı neft sənayesi müəssisələrində işləmişdir.
Onun siyasi fəaliyyətinin başlanğıcı XIX əsrin sonlarına təsadüf edir. Mənbələrdə Qasımovun 1898-ci ildən inqilabi fəaliyyətə qoşulduğu, 1905-ci il hadisələri zamanı isə Bakı bolşevik təşkilatının silahlı dəstəsində iştirak etdiyi göstərilir.
Bu dövrdə Bakı Rusiya imperiyasının mühüm sənaye mərkəzlərindən biri idi. Neft sənayesinin sürətli inkişafı burada böyük fəhlə kütləsinin formalaşmasına səbəb olmuşdu. Sosial narazılıqlar və fəhlə hərəkatı bolşeviklərin siyasi təbliğatı üçün əlverişli mühit yaradırdı. Qasımov da həmin mühitdə siyasi baxışlarını formalaşdıran şəxslərdən biri olmuşdur.
1905–1907-ci illər Rusiya imperiyasının siyasi tarixində mühüm mərhələ idi. Bakı da həmin hadisələrin təsirindən kənarda qalmadı. Fəhlə tətilləri, siyasi nümayişlər və müxtəlif inqilabi təşkilatların fəaliyyəti genişləndi.
Mir Bəşir Qasımov bu proseslərdə bolşeviklərin tərəfində çıxış edirdi. Sovet dövründə onun bioqrafiyası məhz inqilabi fəaliyyətinin başlanğıcından etibarən təqdim olunur və o, “köhnə bolşevik” kimi xarakterizə edilirdi.
1917-ci il inqilablarından sonra isə Qasımovun siyasi fəaliyyəti daha da genişləndi. 1917–1918-ci illərdə Bakıda və Lənkəran qəzasında partiya işi aparmış, sovet hakimiyyətinin bölgədə möhkəmləndirilməsinə çalışan siyasi qüvvələrin sırasında olmuşdur.
1918-ci ildə Bakı Sovetinin hakimiyyəti süqut etdikdən sonra Mir Bəşir Qasımov gizli siyasi fəaliyyətə keçmişdi. 1918–1920-ci illərdə Azərbaycanda bolşevik təşkilatları sovet hakimiyyətinin bərpası uğrunda mübarizə aparırdılar.
1920-ci ilin fevralında Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının I qurultayında Qasımov partiyanın Mərkəzi Komitəsinə seçilmişdi.
Bu fakt onun artıq Azərbaycan bolşevik hərəkatının rəhbər şəxslərindən birinə çevrildiyini göstərirdi.
Mir Bəşir Qasımovun siyasi bioqrafiyasının ən mühüm və mübahisəli mərhələsi 1920-ci ilin aprel hadisələridir.
1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə XI Qırmızı Ordu hissələri Azərbaycan ərazisinə daxil oldu və ölkədə sovet hakimiyyəti quruldu.
Tarixi mənbələr göstərir ki, sovetləşmə yalnız xarici hərbi müdaxilə ilə məhdudlaşmırdı. Azərbaycan daxilində fəaliyyət göstərən bolşevik qüvvələri də bu prosesdə mühüm siyasi rol oynayırdılar. Mir Bəşir Qasımov həmin qüvvələrin aparıcı nümayəndələrindən biri idi. Mənbələr onu 28 aprel 1920-ci il sovetləşməsinin əsas yerli iştirakçılarından biri kimi təqdim edir.
Beləliklə, Qasımovun həyatında 28 aprel hadisəsi dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Sovet hakimiyyətinin qurulmasından cəmi bir gün sonra Mir Bəşir Qasımov Bakı İnqilab Komitəsinin üzvü oldu. Sonrakı illərdə o, Azərbaycan SSR-in müxtəlif yüksək dövlət vəzifələrində çalışdı.
1921–1924-cü illərdə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini vəzifəsini tutdu. Daha sonra 1931–1935-ci illərdə yenidən həmin vəzifədə çalışdı. 1935–1937-ci illərdə Azərbaycan SSR xalq sosial təminat komissarı oldu. 1937–1938-ci illərdə isə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrinin səlahiyyətlərini icra etdi.
1938-ci ildən etibarən onun siyasi karyerasının ən yüksək mərhələsi başladı.
1938-ci il iyulun 21-də Mir Bəşir Qasımov Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri seçildi. O, 1949-cu il aprelin 23-də vəfat edənədək bu vəzifədə qaldı. Eyni zamanda SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini və SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.
Mir Bəşir Qasımov əməkçi xalqın nümayəndəsi, inqilabçı və sovet hakimiyyətinin qurulmasında xidmətləri olan dövlət xadimi olmuşdu. Ona yüksək dövlət mükafatları verilmiş, iki dəfə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdu.
Mir Bəşir Qasımov, ilk növbədə, öz siyasi əqidəsinə sadiq bolşevik idi. O, Azərbaycanı sovet siyasi sisteminin tərkib hissəsi kimi görən siyasi qüvvələrin sırasında dayanmışdı. Buna görə də onun siyasi irsini Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli dövlətçilik ideyası ilə eyniləşdirmək mümkün deyil.
Mir Bəşir Qasımovun ölümündən sonra onun adı Azərbaycanda müxtəlif obyektlərə verilmişdi. Tərtər şəhəri 1949-cu ildən 1991-ci ilə qədər “Mirbəşir” adlandırılmışdı. Sovet İttifaqının dağılmasından və Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra şəhərin tarixi adı - Tərtər bərpa edildi.
Qasımov Bakıdakı Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur; onun adı Fəxri xiyabanda dəfn edilən şəxslərin rəsmi siyahısında da yer alır.
Mir Bəşir Qasımov Azərbaycanın mürəkkəb və ziddiyyətli XX əsr tarixinin siyasi simalarından biridir. O, fəhlə mühitindən çıxaraq bolşevik hərəkatının fəal iştirakçısına çevrilmiş, 1905-ci il inqilabi hadisələrindən 1920-ci il sovetləşməsinə qədər müxtəlif siyasi proseslərdə iştirak etmiş və son nəticədə Azərbaycan SSR-in ən yüksək dövlət vəzifələrindən birinə yüksəlmişdir.
Onun həyatını yalnız “görkəmli dövlət xadimi” və ya yalnız “Azərbaycanın sovetləşdirilməsində iştirak edən bolşevik” ifadəsi ilə məhdudlaşdırmaq tarixi şəxsiyyətin mürəkkəbliyini tam əks etdirməz. Daha obyektiv yanaşma onun bolşevik siyasi əqidəsini, 1920-ci il hadisələrində rolunu, sovet hakimiyyəti illərində tutduğu yüksək vəzifələri və Azərbaycan tarixində buraxdığı siyasi izi birlikdə qiymətləndirməkdir.
Mir Bəşir Qasımovun həyat yolu bir daha göstərir ki, tarixdə şəxsiyyətləri qiymətləndirərkən həmin şəxslərin hansı siyasi ideyaya xidmət etdiyini, hansı tarixi proseslərdə iştirak etdiyini və fəaliyyətlərinin ölkənin taleyinə necə təsir göstərdiyini nəzərə almaq lazımdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии