Çin artıq Rusiya ilə münasibətlərində bərabərhüquqlu tərəfdaş görüntüsünü qorusa da, beynəlxalq siyasətdə özünün daha üstün mövqedə olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır.
2026-cı il noyabrın 18-də Çinin Şençjen şəhərində keçirilən APEC (Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı) tədbirləri çərçivəsində baş verən hadisələr bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Əvvəlcə hadisələrin özünə nəzər salaq: Si Cinpin Donald Trampı hava limanında şəxsən qarşıladı, onunla əl sıxdı və qucaqlaşdı. Vladimir Putin isə Çinə gəldikdə onu Si Cinpinin özü deyil, Çin Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun üzvü, Si Cinpinin yaxın silahdaşı Cai Qi qarşıladı. ABŞ prezidentinə göstərilən mərasimlə Rusiya prezidentinə göstərilən protokol arasında nəzərəçarpacaq fərq yarandı. Liderlərin foto çəkilişi zamanı da yerləşmə və qarşılıqlı jestlər diplomatik diqqət çəkdi.
Bu fərqlər beynəlxalq mediada da geniş müzakirə olundu.
Nə üçün Si Cinpin Trampa xüsusi münasibət göstərdi?
Bu məsələnin bir neçə mühüm izahı var. Birincisi – ABŞ-ın qlobal siyasi və iqtisadi çəkisi. ABŞ hələ də dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından birinə, nəhəng maliyyə sisteminə, aparıcı texnologiya şirkətlərinə və geniş hərbi-siyasi müttəfiqlər şəbəkəsinə malikdir. Çin ABŞ-la münasibətləri özünün uzunmüddətli inkişaf strategiyası baxımından həyati əhəmiyyətli hesab edir.
Si Cinpinin Trampı hava limanında qarşılaması, əslində, Vaşinqtona verilən siyasi mesaj idi. Üstəlik, bu jest qarşılıqlı xarakter daşıyırdı: Tramp 2026-cı ilin sentyabrında Si Cinpini ABŞ-da hava limanında şəxsən qarşılamışdı. Si də bunu diplomatik nəzakətin qarşılıqlı qaytarılması kimi izah etmişdi.
İkincisi – Çin Rusiyadan fərqli olaraq ABŞ-la münasibətlərdə strateji manevr imkanlarını qoruyur. Çin üçün ABŞ həm rəqib, həm də mühüm iqtisadi tərəfdaşdır. İki ölkə arasında ticarət, texnologiya, süni intellekt, yarımkeçiricilər və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində ciddi rəqabət mövcuddur. Pekin anlayır ki, ABŞ-la münasibətlərin kəskinləşməsi Çin iqtisadiyyatına da ciddi təsir göstərə bilər.
Üçüncüsü – Rusiya ilə Çin arasında güc balansı dəyişib. Məncə, hadisənin ən mühüm siyasi tərəfi məhz budur.
Rusiya ilə Çin münasibətləri əvvəlki illərdə strateji tərəfdaşlıq kimi təqdim edilsə də, onların iqtisadi və siyasi imkanları arasında fərq getdikcə böyüyür.
İqtisadi potensial baxımından Çin dünyanın aparıcı iqtisadi güclərindən biridir, Rusiya isə daha məhdud iqtisadi bazaya malikdir.
Sənaye və texnologiya baxımından Çin qlobal istehsal və texnologiya mərkəzidir, Rusiya isə bir sıra strateji sahələrdə güclü olsa da, texnoloji məhdudiyyətlərlə üzləşir.
Beynəlxalq ticarət baxımından Çin geniş qlobal ticarət şəbəkəsidir, Rusiya sanksiyalar və məhdudiyyətlərlə üzləşir.
Diplomatik imkanlar baxımından Çin geniş beynəlxalq tərəfdaşlığa malikdir, Rusiyanın isə Qərb ölkələri ilə münasibətləri ciddi gərginlikdədir.
Xarici siyasət manevri baxımından Çin çoxistiqamətli, Rusiya isə müharibə və sanksiyalar səbəbindən daha məhduddur.
Beləliklə, Rusiya Çinin mühüm tərəfdaşıdır, lakin iqtisadi və geosiyasi münasibətlərdə tərəflərin imkanları eyni deyil.
Putinin nüfuzu həqiqətən zəifləyibmi?
Bu suala cavab verərkən iki anlayışı fərqləndirmək lazımdır: Rusiyanın dövlət kimi gücü və Putinin şəxsən beynəlxalq diplomatik nüfuzu.
Rusiyanın beynəlxalq mövqelərinə təsir edən bir neçə amil var:
Ukrayna müharibəsinin uzanması və Rusiyanın böyük hərbi-iqtisadi resurslar sərf etməsi;
Qərbin genişmiqyaslı iqtisadi və texnoloji sanksiyaları;
Avropa ilə əvvəlki iqtisadi münasibətlərin ciddi şəkildə zəifləməsi;
Rusiyanın bəzi xarici siyasət istiqamətlərində manevr imkanlarının məhdudlaşması;
Çindən iqtisadi və texnoloji asılılığın artması.
Bunlar Rusiyanın beynəlxalq mövqelərinə təsir edən real amillərdir.
Lakin Putinin nüfuzunun tamamilə itirildiyini söyləmək düzgün olmazdı. Rusiya nüvə silahına, BMT Təhlükəsizlik Şurasında daimi üzvlüyə, böyük hərbi potensiala və enerji resurslarına malikdir.
Deməli, söhbət Rusiyanın dünya siyasətindən çıxarılmasından deyil, onun əvvəlki geosiyasi imkanlarının və təsir dairəsinin dəyişməsindən gedir.
Kollektiv foto məsələsi – ən diqqətçəkən diplomatik detal
Bu məqam xüsusi təhlilə layiqdir. Foto çəkilişi zamanı Si Cinpin və Tramp yanaşı dayanıb, Putinə isə onlardan kənarda yer göstərilib. Bunu Çin tərəfinin iki liderə fərqli münasibətinin əlamətlərindən biri kimi də təqdim etmək olar.
Bu cür fotoşəkillər sadəcə xatirə şəkli deyil. Beynəlxalq diplomatiyada liderlərin: harada dayanması; kimin yanında yerləşməsi; kiminlə birinci əl sıxması; kiminlə daha uzun ünsiyyətdə olmas simvolik məna daşıya bilər.
Bununla belə, bir fotoepizodu Çin-Rusiya münasibətlərində rəsmi siyasi qırılmanın sübutu hesab etmək olmaz.
Çin Rusiyanı özündən asılı vəziyyətə salırmı?
Burada daha ciddi geosiyasi məsələ ortaya çıxır. Rusiya Ukrayna müharibəsindən sonra Qərb bazarlarından və texnologiyalarından əvvəlki səviyyədə istifadə edə bilmir. Bu şəraitdə Çin Rusiya üçün alternativ iqtisadi istiqamət, mühüm ticarət tərəfdaşı və diplomatik dayaq rolunu oynayır. Lakin münasibətlərin bu forması bərabər imkanlar əsasında inkişaf etmir.
Çin daha geniş iqtisadi bazara, güclü sənaye istehsalına, böyük ixrac potensialına və daha geniş beynəlxalq iqtisadi əlaqələrə malikdir. Bu vəziyyət Pekinə Moskva ilə danışıqlarda əlavə üstünlüklər qazandıra bilər. Başqa sözlə, Rusiya Çinə ehtiyac duyduğu qədər Çin Rusiyaya ehtiyac duymur. Bu, strateji tərəfdaşlıq daxilində asimmetrik asılılıq münasibətidir.
Si Cinpinin Putinə münasibəti dəyişibmi?
Burada incə bir məqam var. Çin Rusiyanı itirmək istəmir. Çünki Rusiya: ABŞ-ın qlobal təsirinə qarşı mühüm geosiyasi tərəfdaşdır; Nəhəng enerji və xammal ehtiyatlarına malikdir; Hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətlidir; Avrasiya məkanında Çinin maraqları üçün mühüm rol oynayır. Ona görə də Pekinin Putinə münasibətini sadəcə hörmətsizlik və ya siyasi uzaqlaşma kimi izah etmək olmaz.
Daha real izah budur: Çin Rusiyanı strateji tərəfdaş kimi saxlamaq istəyir, amma bu tərəfdaşlığın şərtlərini müəyyənləşdirməkdə özünün artan üstünlüyünü də nümayiş etdirir.
Şençjendəki diplomatik mənzərə nəyi göstərir?
Məncə, bu hadisələrə üç səviyyədə yanaşmaq lazımdır:
ABŞ amili: Çin ABŞ-la münasibətlərə xüsusi strateji əhəmiyyət verir və Trampa göstərilən mərasim bunu nümayiş etdirir.
Rusiya amili: Ukrayna müharibəsi, sanksiyalar və iqtisadi məhdudiyyətlər Rusiyanın beynəlxalq manevr imkanlarını daraldıb.
Çin amili: Pekin artıq yalnız böyük dövlətlərdən biri kimi deyil, beynəlxalq münasibətlərdə öz qaydalarını və prioritetlərini müəyyənləşdirməyə çalışan güc mərkəzi kimi çıxış edir.
Bir məqamı da unutmaq olmaz: noyabrın 18-də baş verən protokol fərqləri ilə yanaşı, Putin və Si Cinpin arasında ikitərəfli təmaslar da olub. Deməli, nümayiş etdirilən fərqli münasibət Rusiya ilə strateji əməkdaşlığın dayandırılması demək deyil.
Mövzu ilə bağlı mənim əsas analitik qənaətim belədir: Putinin qarşılanma mərasimində Trampdan fərqli protokolla üzləşməsi yalnız şəxsi nüfuz məsələsi deyil. Bu, dünya siyasətində qüvvələr nisbətinin dəyişməsinin, Rusiya ilə Çin arasındakı iqtisadi-siyasi asimmetriyanın və Pekinin artan diplomatik özünəinamının göstəricisi kimi təhlil oluna bilər.
Tarixdə dövlətlər arasında münasibətlər çox vaxt dostluq bəyanatlarından daha çox, güc nisbəti ilə müəyyənləşir.
Ən maraqlı sual isə budur: Çin gələcəkdə Rusiyanı bərabərhüquqlu strateji tərəfdaş kimi saxlayacaq, yoxsa onu özünün geosiyasi maraqlarına xidmət edən, lakin daha çox asılı vəziyyətdə olan tərəfdaşa çevirəcək? Bu, qarşıdakı illərin Avrasiya siyasətində əsas məsələlərdən biri olacaq.
Ədalət Abdinov


0 Комментарии