Ədalət Abdinov, Azərbaycan Sosialist Hərəkatının sədri
Müasir siyasi sistemdə xalq hakimiyyəti, siyasi manipulyasiya və real hakimiyyət münasibətlərinin fəlsəfi-siyasi təhlili
«Demokratiya illüziyadır!» fikri müasir siyasi sistemin mahiyyətini, hakimiyyətin kimə məxsus olduğunu, dövlət idarəçiliyində xalqın real iştirakının hansı səviyyədə təmin edildiyini və siyasi qərarların əslində kimin maraqlarına xidmət etdiyini araşdırmağa çağıran ciddi bir tezisdir.
Demokratiya anlayışı qədim yunan dilindəki demos (xalq) və kratos (hakimiyyət) sözlərindən yaranmışdır. Sözün hərfi mənası xalq hakimiyyətidir. Nəzəri baxımdan bu sistemdə dövlət hakimiyyətinin mənbəyi xalq hesab olunur. Vətəndaşlar seçkilərdə iştirak edir, siyasi partiyalar yaradır, namizədlərə səs verir, fikir və mövqelərini sərbəst ifadə edir, dövlətin idarə olunmasına təsir göstərirlər.
Lakin burada fundamental bir sual meydana çıxır: Əgər xalq hakimiyyətin mənbəyidirsə, nə üçün cəmiyyətin böyük əksəriyyətinin gündəlik həyatını müəyyən edən iqtisadi və siyasi qərarların qəbulunda onun təsiri çox vaxt məhdud qalır? Əgər seçkilərdə iştirak etmək xalq hakimiyyəti deməkdirsə, seçkidən sonra dövlətin iqtisadi resursları, istehsal vasitələri, maliyyə institutları və siyasi qərar mexanizmləri üzərində faktiki nəzarət kimə məxsusdur?
Demokratiyanın formal hüquqi mexanizmləri ilə onun real sosial-iqtisadi məzmunu arasındakı ziddiyyət məhz bu nöqtədə üzə çıxır. Bu baxımdan demokratiyanı yalnız seçkilər, parlament, siyasi partiyalar və konstitusion hüquqlar çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun arxasında dayanan mülkiyyət münasibətlərini, sinfi strukturu, iqtisadi güc bölgüsünü və hakimiyyətin real təşkilatlanmasını da təhlil etmək lazımdır.
Demokratiyanın nəzəri mahiyyəti ilə real siyasi praktika arasındakı ziddiyyət
Demokratik nəzəriyyənin əsas prinsipi bütün vətəndaşların siyasi baxımdan bərabər olmasıdır. Hüquqi baxımdan hər bir vətəndaşın bir səsi var. Onun varlı, kasıb, sahibkar, fəhlə, kəndli və ya ziyalı olması səsvermə hüququnu dəyişdirmir. Lakin hüquqi bərabərlik heç də avtomatik olaraq real siyasi bərabərlik yaratmır. Məsələn:
Bir vətəndaşın siyasi proseslərə təsir vasitəsi yalnız seçki günü səs verməklə məhdudlaşa bilər;
Böyük maliyyə resurslarına malik iqtisadi qruplar isə media, lobbiçilik, ekspert şəbəkələri, siyasi əlaqələr və təşkilatlanmış maraq qrupları vasitəsilə qərarların hazırlanmasına davamlı təsir göstərə bilərlər;
İqtisadi baxımdan asılı olan əməkçi insanın siyasi seçim imkanları onun sosial vəziyyətindən, iş yerindən, gəlirindən və informasiya əldə etmək imkanlarından təsirlənə bilər.
Beləliklə, hüquqi bərabərliklə siyasi təsir imkanlarının bərabərliyi arasında ciddi fərq yaranır. Bu ziddiyyət demokratiyanın əsas problemlərindən biridir. Bir insanın bir səsə malik olması ilə onun bir siyasi qərara real təsir imkanına malik olması eyni şey deyil.
İqtisadi hakimiyyət siyasi hakimiyyətə necə çevrilir?
Demokratiyanın formal mexanizmləri ilə real hakimiyyət münasibətlərini müqayisə edərkən iqtisadi amilin rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Kapitalist cəmiyyətdə iqtisadi resurslar bərabər bölüşdürülmür. İstehsal vasitələrinə, maliyyə kapitalına, iri müəssisələrə, informasiya kanallarına və investisiya imkanlarına sahib olan qrupların cəmiyyətə təsir imkanları da daha geniş olur. Bu vəziyyət siyasi iqtisad baxımından mühüm nəticə yaradır: iqtisadi üstünlük müəyyən şəraitdə siyasi üstünlüyə çevrilir.
Bu mexanizm hansı yollarla işləyir?
Birincisi – maliyyə təsiri. Siyasi kampaniyaların, reklamların və ictimai əlaqələrin maliyyələşdirilməsi böyük iqtisadi resurs tələb edir. Bu isə maliyyə imkanları məhdud olan sosial qrupların siyasi rəqabətdə iştirakını çətinləşdirə bilər.
İkincisi – informasiya üzərində təsir. Media vasitələrinin mülkiyyət strukturu, reklam bazarı və informasiya resurslarına çıxış imkanları ictimai gündəmin formalaşmasına təsir göstərir. Hansı məsələnin gündəmə gətirilməsi, hansının arxa plana keçirilməsi siyasi şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Üçüncüsü – lobbiçilik. İri şirkətlər, maliyyə qrupları və müxtəlif maraq birlikləri qanunvericilik və iqtisadi siyasət proseslərinə təsir göstərməyə çalışırlar. Lobbiçilik özlüyündə qanunsuz fəaliyyət deyil. Lakin onun imkanları qeyri-bərabər bölüşdürüldükdə demokratik təmsilçilik problemi yaranır.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı də lobbiçiliyin dövlət siyasətinin formalaşmasında mühüm rolunu qəbul edir və bu fəaliyyətin şəffaflıq, dürüstlük və bərabər imkanlar prinsipləri ilə tənzimlənməsinin vacibliyini vurğulayır.
Dördüncüsü – dövlətin iqtisadi asılılığı. Dövlət büdcəsi, investisiyalar, məşğulluq və vergi daxilolmaları iri iqtisadi subyektlərdən asılı olduqda hökumətin qərarlarında həmin subyektlərin maraqları xüsusi çəki qazana bilər.
Beləliklə, seçki hüququ bütün vətəndaşlara bərabər verilsə də, siyasi gündəmi müəyyənləşdirmək imkanları bərabər olmaya bilər.
Elmi fakt: Vətəndaşların siyasi təsiri ilə iqtisadi elitanın təsiri eynidirmi?
Bu məsələni araşdıran ən çox müzakirə olunan elmi tədqiqatlardan biri amerikalı politoloqlar Martin Gilens və Benjamin Page tərəfindən 2014-cü ildə dərc edilmiş Testing Theories of American Politics: Elites, Interest Groups, and Average Citizens adlı araşdırmadır. Tədqiqatçılar 1981–2002-ci illər ərzində ABŞ-da 1 779 dövlət siyasəti məsələsi üzrə ictimai rəyin, iqtisadi elitanın və maraq qruplarının mövqelərini müqayisə ediblər. Araşdırmanın əsas nəticəsi belə olub:
İqtisadi elitanın mövqeyi dövlət siyasətinin formalaşmasına müstəqil və əhəmiyyətli təsir göstərib;
Biznes maraqlarını təmsil edən təşkilatların da ciddi təsir imkanları müəyyən edilib;
Orta statistik vətəndaşların və kütləvi üzvlük təşkilatlarının müstəqil təsiri isə digər amillər nəzərə alındıqda çox zəif olub.
Bu nəticələr iqtisadi elitanın siyasi qərarlara təsiri haqqında nəzəriyyələri dəstəkləyib. Burada mühüm elmi dəqiqliyi qorumaq lazımdır: tədqiqat ABŞ-ın 1981–2002-ci illər üzrə məlumatlarına əsaslanır. Onu bütün dövlətlərə və bütün dövrlərə avtomatik şamil etmək olmaz. Həmçinin bu nəticə ABŞ-da seçkilərin mənasız olduğunu deyil, siyasi təmsilçilikdə iqtisadi gücün yaratdığı qeyri-bərabərliyi göstərir.
Lakin tədqiqatın ortaya qoyduğu fundamental sual bütün müasir siyasi sistemlər üçün əhəmiyyətlidir: Əgər dövlət xalqın iradəsini təmsil edirsə, nə üçün xalqın iqtisadi cəhətdən güclü təbəqələrlə ziddiyyət təşkil edən tələbləri çox vaxt siyasi qərarlarda eyni səviyyədə əks olunmur?
Marksizm nöqteyi-nəzərindən demokratiya: hüquqi bərabərlik və sinfi bərabərsizlik
Demokratiyanın mahiyyətini marksist fəlsəfə və tarixi materializm baxımından təhlil etdikdə məsələyə daha fundamental yanaşma ortaya çıxır. Karl Marks və Fridrix Engels siyasi münasibətləri cəmiyyətin iqtisadi quruluşundan təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirmirdilər. Onların yanaşmasına görə, dövlət və hüquq sistemi müəyyən tarixi şəraitdə formalaşan iqtisadi münasibətlərlə sıx bağlıdır. Marksın Kapital əsərində kapitalist istehsal münasibətlərinin mahiyyəti araşdırılır. Burada əsas ziddiyyət istehsalın ictimai xarakteri ilə istehsal vasitələrinə xüsusi mülkiyyət arasındadır.
Bu ziddiyyət siyasi münasibətlərdə də öz əksini tapa bilər. Məsələn, fəhlə ilə kapitalist qanun qarşısında bərabər hüquqlu vətəndaşlar hesab edilirlər. Lakin onların iqtisadi vəziyyətləri, mülkiyyət imkanları, əmək münasibətlərindəki mövqeləri və sosial təsir gücləri eyni deyil. Fəhlə öz əmək qüvvəsini satmaqla yaşayır. Kapitalist isə istehsal vasitələrinə sahib olmaqla iqtisadi proseslərin təşkilində və gəlirin bölüşdürülməsində üstün mövqeyə malik olur. Bu baxımdan hüquqi bərabərlik sosial-iqtisadi bərabərsizlik şəraitində məhdud məzmun daşıya bilər.
Burada üç mühüm anlayışı fərqləndirmək lazımdır:
Formal demokratiya: Vətəndaşların qanun qarşısında bərabər hüquqlara malik olması, seçkilərdə iştirak etməsi və siyasi azadlıqlarının tanınması.
Sosial demokratiya: İnsanların təhsil, səhiyyə, əmək, sosial müdafiə və layiqli həyat imkanlarından real şəkildə yararlana bilməsi.
İqtisadi demokratiya: İstehsal, mülkiyyət, əmək münasibətləri və iqtisadi qərarların qəbulunda əməkçilərin və cəmiyyətin iştirak imkanları.
Bu üç istiqamət arasında tarazlıq olmadıqda demokratiyanın real məzmunu zəifləyir. Marksist təhlildə əsas məsələ sadəcə hakimiyyətin hansı siyasi partiyanın əlində olması deyil, həm də iqtisadi hakimiyyətin hansı sinfin və sosial qrupun maraqlarına xidmət etməsidir.
Bununla belə, marksist nəzəriyyəni də sadələşdirmək olmaz. Tarixi materializm hüquqi və siyasi institutların iqtisadi münasibətlərdən təsirləndiyini izah edir, lakin hər bir siyasi qərarın yalnız birbaşa iqtisadi elita tərəfindən müəyyənləşdirildiyini iddia etmək düzgün olmaz.
Seçkilər: xalq hakimiyyətinin vasitəsi, yoxsa siyasi legitimliyin mexanizmi?
Demokratik sistemlərdə seçkilər hakimiyyətin formalaşmasının əsas vasitələrindən biridir. Lakin seçkilərin keçirilməsi özlüyündə demokratik idarəçiliyin tam təmin olunması demək deyil. Seçkilərin real demokratik xarakter daşıması üçün aşağıdakı şərtlər vacibdir:
Namizədlər arasında həqiqi siyasi rəqabət olmalıdır;
Müxalif siyasi qüvvələr sərbəst fəaliyyət göstərə bilməlidir;
Media müxtəlif siyasi mövqelərə bərabər imkan yaratmalıdır;
Seçicilər təzyiq və qorxu olmadan səs verməlidirlər;
Səsvermə və səslərin hesablanması şəffaf olmalıdır;
Seçki nəticələri hüquqi nəzarət və müstəqil araşdırma imkanlarına açıq olmalıdır;
Hakimiyyətin dəyişdirilməsi real və hüquqi baxımdan mümkün olmalıdır.
Bu şərtlər olmadıqda seçkilər xalqın iradəsini müəyyənləşdirməkdən daha çox, əvvəlcədən mövcud olan hakimiyyət münasibətlərinə siyasi legitimlik qazandıran mexanizmə çevrilə bilər. Burada başqa bir problem də mövcuddur: seçkiqabağı vədlərlə seçkidən sonrakı dövlət siyasəti arasında ciddi fərq yarana bilər. Vətəndaş müəyyən sosial-iqtisadi proqramı dəstəkləyərək səs verir. Lakin hakimiyyətə gələn siyasi qüvvə həmin proqramı həyata keçirmədikdə seçicinin növbəti seçkiyə qədər qərar prosesinə təsiri məhdudlaşır. Deməli, demokratiya yalnız seçmək hüququ deyil, seçilmiş hakimiyyətə davamlı nəzarət etmək hüququ da olmalıdır.
Demokratiya və siyasi manipulyasiya: ictimai rəy necə formalaşdırılır?
Demokratik sistemin ən həssas tərəflərindən biri ictimai rəyin formalaşdırılmasıdır. Nəzəri baxımdan azad vətəndaş öz siyasi mövqeyini sərbəst müəyyənləşdirməlidir. Lakin real həyatda insanın siyasi seçimlərinə informasiya mühiti, təhsil səviyyəsi, sosial vəziyyəti, ideoloji təsirlər və media vasitəsilə yayılan məlumatlar ciddi təsir göstərir. Bu təsirlər bir neçə istiqamətdə özünü büruzə verir.
1. Siyasi gündəmin idarə olunması
İctimaiyyətin diqqətinin hansı məsələlərə yönəldilməsi siyasi proseslərdə əhəmiyyətli vasitədir. Cəmiyyət iqtisadi bərabərsizlik, əmək hüquqları, korrupsiya və sosial təminat problemlərini müzakirə etmək əvəzinə, süni şəkildə yaradılan siyasi qarşıdurmalarla məşğul olduqda ictimai müzakirənin istiqaməti dəyişə bilər.
2. Siyasi reklam və seçici davranışı
Siyasi qüvvələr seçicilərin emosiyalarına, qorxularına, ümidlərinə və gözləntilərinə təsir göstərmək üçün kommunikasiya texnologiyalarından istifadə edirlər. Bu zaman proqram və ideyaların müzakirəsi ikinci plana keçə, siyasi imic əsas amilə çevrilə bilər.
3. Dezinformasiya və informasiya bərabərsizliyi
İnternetin inkişafı informasiya əldə etmək imkanlarını genişləndirsə də, yalan məlumatların, manipulyativ xəbərlərin və koordinasiyalı təbliğat kampaniyalarının yayılmasını da asanlaşdırıb.
4. Siyasi apatiya
Vətəndaşlar dəfələrlə dəyişiklik gözləyib nəticə əldə etmədikdə siyasi proseslərə inamlarını itirə bilərlər. Bu, seçkilərdə iştirakın azalmasına, ictimai təşəbbüskarlığın zəifləməsinə və siyasi laqeydliyin artmasına gətirib çıxara bilər. Beləliklə, demokratik sistemdə yalnız informasiya əldə etmək azadlığı deyil, müxtəlif informasiya mənbələrinin müstəqilliyi və vətəndaşın tənqidi düşünmək imkanları da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müasir dünyada demokratiyanın böhranı: beynəlxalq faktlar
Demokratiyanın yalnız nəzəri mübahisə olmadığını beynəlxalq elmi və siyasi tədqiqatlar da göstərir.
V-Dem İnstitutunun 2025-ci il hesabatı
İsveçin Göteborq Universitetinin Siyasi Elmlər Departamentində yerləşən V-Dem İnstitutunun 2025-ci il Demokratiya Hesabatı dünya üzrə demokratik geriləməni təhlil edir. Hesabatın 2024-cü il üzrə əsas nəticələri:
Dünya əhalisinin 72 faizi avtokratik idarəçilik şəraitində yaşayırdı;
Avtokratik dövlətlərin sayı demokratik dövlətlərin sayını üstələmişdi: müvafiq olaraq 91 və 88;
Liberal demokratiyalar cəmi 29 ölkədə mövcud idi;
Söz və ifadə azadlığı 44 ölkədə pisləşmişdi;
Seçkilərin dürüstlüyü 25 ölkədə geriləmişdi.
Bu göstəricilər demokratik institutların mövcudluğunun onların real fəaliyyətinə zəmanət vermədiyini göstərir.
International IDEA-nın 2025-ci il hesabatı
Beynəlxalq Demokratiya və Seçki Yardımı İnstitutunun Global State of Democracy 2025 hesabatında araşdırılan ölkələrin yarıdan çoxunda son beş il ərzində demokratiyanın ən azı bir əsas göstəricisinin pisləşdiyi bildirilir. Hesabatda dörd mühüm istiqamət diqqətə çatdırılır:
Təmsilçilik;
Hüquq və azadlıqlar;
Qanunun aliliyi;
Siyasi iştirak.
Xüsusilə məhkəmə müstəqilliyinin, mətbuat azadlığının və seçkilərin bütövlüyünün zəifləməsi ciddi problem kimi qiymətləndirilir. Bu faktlar belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir: müasir dünyada demokratiyanın əsas problemi onun konstitusiyalarda elan edilməsi deyil, institutlarının real müstəqilliyinin qorunmasıdır.
Azərbaycan reallığında demokratiya: konstitusion prinsiplər və siyasi praktika
Demokratiya məsələsini Azərbaycan cəmiyyətinin sosial-siyasi reallıqlarından kənarda təhlil etmək mümkün deyil. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 1-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasında dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi xalqdır. Konstitusiyanın 2-ci maddəsi xalqın suveren hüququnu, hakimiyyətin referendum və azad seçkilər vasitəsilə həyata keçirilməsi prinsipini müəyyən edir. Konstitusiyanın 7-ci maddəsi isə Azərbaycan dövlətini demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika kimi təsbit edir.
Bunlar mühüm konstitusion prinsiplərdir. Lakin siyasi sistemin demokratik səviyyəsi yalnız hüquqi normalarla deyil, onların praktikada nə dərəcədə həyata keçirilməsi ilə ölçülür.
ABŞ-nin Vaşinqton şəhərində yerləşən "Azadlıq Evi" beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatının və V-Dem İnstitutunun Azərbaycanla bağlı beynəlxalq qiymətləndirmələri o qədər də ürəkaçan deyi. Düzdür, bu qiymətləndirmələr beynəlxalq tədqiqat təşkilatlarının metodologiyasına əsaslanır. Onlar mütləq və mübahisəsiz həqiqət kimi deyil, siyasi institutların fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün analitik göstəricilər kimi nəzərdən keçirilməlidir.
"Azadlıq Evi"nin (Freedom House) Azərbaycan üzrə hesabatında əsas problemlər sırasında aşağıdakılar göstərilir:
Seçkilərdə real siyasi rəqabətin məhdudluğu;
Müxalifət partiyalarının fəaliyyət imkanlarının zəifliyi;
Müstəqil medianın fəaliyyətinə məhdudiyyətlər;
İfadə və sərbəst toplaşmaq azadlığı ilə bağlı problemlər;
Məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi ilə bağlı çatışmazlıqlar;
Dövlət idarəçiliyində hesabatlılıq və şəffaflıq problemləri.
Hesabat 2024-cü ildə keçirilmiş prezident və parlament seçkilərinə, müşahidəçilərin qiymətləndirmələrinə və digər siyasi-hüquqi göstəricilərə əsaslanır.
Azərbaycan cəmiyyəti üçün əsas suallar
Demokratiyanın real vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün bir sıra konkret suallara cavab tapılmalıdır:
Vətəndaş dövlət orqanlarının fəaliyyətini sərbəst tənqid edə bilirmi?
Müxtəlif siyasi baxışlara malik partiyalar bərabər hüquqi və praktiki imkanlara malikdirmi?
Müstəqil media hakimiyyətin fəaliyyətini maneəsiz araşdıra bilirmi?
Vətəndaş hüquqlarının pozulması zamanı məhkəmələr müstəqil qərar verə bilirmi?
Dövlət məmurları cəmiyyət qarşısında real hesabatlılıq daşıyırlarmı?
Əməkçilər, kəndlilər, müəllimlər, həkimlər və digər sosial qruplar öz iqtisadi və əmək maraqlarını sərbəst müdafiə edə bilirlərmi?
İctimai sərvətlərin idarə olunmasına cəmiyyətin nəzarət mexanizmləri varmı?
Bu sualların cavabları demokratiyanın formal deyil, funksional vəziyyətini müəyyənləşdirir. Əgər xalq dövlət hakimiyyətinin mənbəyidirsə, xalqın dövlət üzərində səmərəli nəzarət imkanları da olmalıdır. Əks halda xalqın suverenliyi hüquqi sənədlərdə təsbit edilmiş prinsip olaraq qalır, gündəlik idarəçilikdə isə məhdud şəkildə reallaşır.
Demokratiyanın paradoksu: xalq hakimiyyəti, yoxsa xalq adından hakimiyyət?
Demokratiyanın ən böyük paradokslarından biri xalqın hakimiyyətin mənbəyi elan edilməsi, lakin hakimiyyətin həyata keçirilməsində xalqın iştirakının çox vaxt seçki prosedurları ilə məhdudlaşmasıdır. Bu paradoksu belə ifadə etmək olar:
Hakimiyyət xalqın adından formalaşdırılır;
Siyasi qərarlar hakimiyyət strukturlarında qəbul edilir;
İqtisadi qərarların bir hissəsi böyük maliyyə və biznes maraqlarının təsiri altında formalaşa bilər;
Xalq isə qəbul edilmiş qərarların nəticələrini öz gündəlik həyatında hiss edir.
Belə vəziyyətdə vətəndaş siyasi prosesin fəal iştirakçısından daha çox, onun nəticələrinin istehlakçısına çevrilə bilər. Bu, demokratiyanın mahiyyətinə zidd olan ciddi problemdir.
Lakin burada başqa bir məsələni də nəzərdən qaçırmaq olmaz: bütün demokratik sistemləri eyni qəlibdə qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzi ölkələrdə hakimiyyətin dəyişməsi, müstəqil məhkəmə, azad media, güclü həmkarlar ittifaqları, ictimai nəzarət və sosial müdafiə mexanizmləri real şəkildə fəaliyyət göstərir. Bu institutlar iqtisadi elitanın siyasi hakimiyyəti tamamilə ələ keçirməsinin qarşısını müəyyən dərəcədə ala bilir. Deməli, demokratiyanın bütünlüklə illüziya olduğunu iddia etmək əvəzinə, onun hansı şəraitdə formal xarakter aldığını araşdırmaq daha elmi yanaşmadır.
Demokratiyanın real olması üçün hansı şərtlər lazımdır?
Demokratiya yalnız siyasi hüquqların elan edilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. O, insanın iqtisadi və sosial həyatında da özünü göstərməlidir. Real demokratik cəmiyyət üçün aşağıdakı şərtlər vacibdir:
Siyasi hakimiyyət | - Azad və rəqabətli seçkilər; |
Hüquq sistemi- | - Müstəqil məhkəmə və qanunun aliliyi; |
İnformasiya | - Azad və müstəqil media; |
İqtisadiyyat | - İqtisadi gücün siyasi hakimiyyəti ələ keçirməsinin qarşısının alınması; |
Əmək münasibətləri | - İşçilərin hüquqlarının və kollektiv təmsilçiliyinin qorunması; |
Sosial təminat | - Keyfiyyətli təhsil, səhiyyə və sosial müdafiə; |
İctimai nəzarət | - Dövlət qərarlarının şəffaflığı və hesabatlılıq; |
Siyasi iştirak | - Vətəndaşların seçkilərdən kənar da qərarvermədə iştirakı. |
Bununla yanaşı, real demokratiyanın inkişafı üçün aşağıdakı mexanizmlər də əhəmiyyətlidir:
Həmkarlar ittifaqlarının müstəqilliyi;
Yerli özünüidarəetmənin gücləndirilməsi;
İctimai dinləmələrin və vətəndaş təşəbbüslərinin genişləndirilməsi;
Dövlət satınalmalarının şəffaflığı;
İnhisarçılığın və korrupsiyanın qarşısının alınması;
Dövlət büdcəsinin ictimai nəzarətə açıq olması;
Sosial-iqtisadi siyasətin hazırlanmasında əməkçi təbəqələrin iştirakı.
Bu mexanizmlər olmadan siyasi bərabərliyin iqtisadi bərabərsizlik qarşısında zəifləməsi təhlükəsi qalır.
Demokratiya haqqında tənqidi yanaşmanın özünə də tənqidi münasibət
«Demokratiya illüziyadır!» tezisini elmi baxımdan müdafiə etmək üçün onun əks arqumentlərini də nəzərə almaq lazımdır. Demokratiya heç də həmişə hakim sinfin manipulyasiya vasitəsi deyil. Tarixdə demokratik hüquqların genişlənməsi nəticəsində əməkçilərin, qadınların, milli və sosial azlıqların hüquqları tanınıb, siyasi iştirak imkanları artıb. Məsələn, ümumi seçki hüququnun genişlənməsi, əmək qanunvericiliyinin inkişafı, həmkarlar ittifaqlarının hüquqi tanınması və sosial təminat sistemlərinin qurulması uzunmüddətli ictimai mübarizənin nəticələri olub.
Demokratik sistemlərdə vətəndaşların hakimiyyətə təsir göstərməsi, hökuməti seçkilərlə dəyişməsi, məhkəmələr vasitəsilə hüquqlarını müdafiə etməsi və müstəqil təşkilatlar yaratması üçün real imkanlar mövcud ola bilər. Bu səbəbdən demokratiyanı bütövlükdə mənasız və ya saxta hesab etmək elmi baxımdan birtərəfli mövqedir. Əslində, əsas ziddiyyət demokratiya ideyası ilə onun konkret ictimai-iqtisadi şəraitdə həyata keçirilməsi arasındadır.
Demokratiya ideyası xalqın hakimiyyətini nəzərdə tutur, lakin bu ideyanın reallaşması üçün siyasi hüquqlarla yanaşı, iqtisadi və sosial güc münasibətlərinin də demokratikləşdirilməsi tələb olunur.
Demokratiya ideyadır, yoxsa siyasi illüziya?
Aparılan siyasi, iqtisadi və fəlsəfi təhlil göstərir ki, demokratiya haqqında mübahisənin mərkəzində bir fundamental problem dayanır: hüquqi baxımdan hakimiyyətin xalqa məxsus olması ilə onun real həyata keçirilməsi arasında yaranan məsafə. Əgər vətəndaş yalnız seçki günü siyasi prosesdə iştirak edir, sonrakı dövrdə isə dövlət qərarlarına təsir göstərmək imkanından məhrum olursa, belə sistemdə xalq hakimiyyətinin məzmunu zəifləyir. Əgər iqtisadi resurslar məhdud bir qrupun əlində cəmləşirsə, həmin qrupun siyasi qərarlara təsir imkanları da arta bilər. Əgər mətbuat azadlığı, məhkəmə müstəqilliyi, siyasi rəqabət və ictimai nəzarət təmin edilmirsə, seçkilərin keçirilməsi özlüyündə demokratik idarəçiliyin mövcudluğunu sübut etmir. Əgər əməkçi insan siyasi baxımdan hüquqi bərabərliyə malik olsa da, iqtisadi asılılıq, yoxsulluq və sosial müdafiəsizlik səbəbindən öz hüquqlarından real istifadə edə bilmirsə, demokratiyanın sosial məzmunu natamam qalır. Bütün bunlar demokratiyanın formal və real tərəfləri arasındakı ziddiyyəti meydana çıxarır.
Marksist siyasi iqtisad baxımından isə bu ziddiyyətin əsas mənbələrindən biri istehsal vasitələrinə mülkiyyət münasibətləri və iqtisadi hakimiyyətin qeyri-bərabər bölgüsüdür. Lakin demokratiyanın real məzmununu yalnız mülkiyyət münasibətlərinə müncər etmək də kifayət deyil. Siyasi azadlıqlar, hüquqi təminatlar, vətəndaş cəmiyyəti, ictimai iştirak və hakimiyyətin hesabatlılığı da müstəqil əhəmiyyət daşıyır.
Əsas siyasi-fəlsəfi qənaət
Demokratiyanın illüziyaya çevrildiyi məqam xalqın hakimiyyətin mənbəyi elan edildiyi, lakin hakimiyyətin real həyata keçirilməsindən kənarda saxlandığı məqamdır. İqtisadi və siyasi gücün məhdud dairədə cəmləşdiyi, xalqın qərarvermə prosesindən kənarlaşdırıldığı cəmiyyətlərdə demokratiya formal hüquqi mexanizmlər toplusuna, başqa sözlə, xalq hakimiyyəti illüziyasına çevrilir. Xalq yalnız səsvermə hüququna malik olmaqla deyil, iqtisadi, siyasi və ictimai qərarların qəbulunda real iştirak etməklə hakimiyyətin həqiqi subyektinə çevrilir. Demokratiyanın həqiqi ölçüsü hakimiyyətin özünü necə adlandırması deyil, onun kimə xidmət etməsi, kim qarşısında hesabat verməsi və cəmiyyətin hansı təbəqələrinə real imkanlar yaratmasıdır.


0 Комментарии