Azərbaycanda sol hərəkatın zəifliyini anlamaq üçün məsələyə təkcə “ideologiya zəifdir” prizmasından yox, tarixi, siyasi sistem, iqtisadi struktur və ictimai psixologiya kontekstində baxmaq lazımdır.
Burjua ideoloqları Azərbaycanın 1920–1991-ci illərdə Sovet İttifaqı tərkibində mövcudluğunu və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının hakim partiya olmasını tarixi travma və sovet mirası kimi qabardırlar.
Yaşlı nəsildə sosial təminat, sabitlik, pulsuz təhsil və səhiyyə ilə bağlı pozitiv xatirələri nostalji element kimi qiymətləndirirlər.
Kommunizmin könüllü siyasi seçim kimi yox, “yuxarıdan tətbiq olunmuş sistem” kimi yadda qalmasını repressiya və məcburilik formulunun xatirəsi kimi xalqa sırıyırlar. Bununla da həmin ideologiyanın mənəvi legitimliyinin zəifliyini sübut etməyə çalışırlar.
Burjuaziya hər vəclə cəhd edir ki, sol ideologiya cəmiyyət üçün “yeni alternativ” yox, “keçmiş sistem” kimi görünsün.
Əlbəttə, burada milli dövlətçilik prioriteti mühüm rol oynayır. 1991-dən sonra əsas ideoloji xətt sosial yox, milli oldu: Qarabağ münaqişəsi: dövlət quruculuğu; suverenlik məsələsi.
Bu amillər sinfi gündəliyi arxa plana keçirdi. Cəmiyyətin prioriteti “sinfi ədalət” yox, “dövlətin mövcudluğu və təhlükəsizliyi” oldu. Belə şəraitdə sol ideologiyanın əsas şüarı olan sinfi mübarizə milli konsolidasiya ilə toqquşur.
Siyasi sistem və təşkilatlanma məhdudiyyətlərini də xüsusilə qeyd etmək istəyirəm. Respublikada güclü prezident idarəetmə modeli mövcuddur. Azərbaycan Kommunist Partiyası formal mövcud olsa da: parlamentdə real təsiri yoxdur; kütləvi sosial dayağı yoxdur; müstəqil təşkilatlanma imkanları məhduddur. Radikal və ya sistem dəyişdirici ideologiyalar üçün struktur imkanlar zəifdir.
Ölkədə zəif sinfi identifikasiya mövcuddur. Klassik marksist modeldə əsas hərəkətverici qüvvə sənaye proletariatıdır. Azərbaycanda isə: iqtisadiyyatın əsas dayağı neft sektorudur; böyük sənaye proletariatı formalaşmayıb; orta sinif zəif və asılı vəziyyətdədir; dövlət sektoru genişdir. Nəticədə “özünü fəhlə sinfi kimi dərk edən” güclü kollektiv şüur yoxdur.
Azərbaycanda kapitalizm bərqərar olandan sonra həmkarlar ittifaqlarının passivliyini və hökumətaltı təşkilata çevrilməsini dəfələrlə qeyd etmişəm. Müstəqil və mübariz həmkarlar ittifaqları sol hərəkatın əsas bazası olmalıdır. Azərbaycanda isə həmkarlar ittifaqları daha çox inzibati və sosial xidmət xarakterlidir, siyasi mobilizasiya gücü zəifdir. Bu isə solun sosial dayağını zəiflədir.
Burjuaziya ideoloji boşluğun sosial-mühafizəkarlıqla doldurulmasına xüsusi önəm verir. Postsovet dövründə yaranan sosial boşluq: dini identiklik; milli-mühafizəkar diskurs; sosial konservatizm ilə doldurulur. Sol ideologiyanın sekulyar və bəzən beynəlmiləlçi ritorikası bu mühitdə geniş rezonans doğurmur.
Gənclər arasında vəziyyət qeyd olunarkən maraqlı məqam budur ki, sosial mediada: kapitalizmin tənqidi; sosial bərabərsizlik müzakirəsi; sol memetik mədəniyyət artır. Lakin bu, təşkilatlanmış siyasi hərəkata çevrilmir. Bu daha çox intellektual və mədəni fenomen olaraq qalır.
İqtisadi paradoks nəzərə alınsa, teoritik olaraq: gəlir bərabərsizliyi; regionlararası fərqlər; sosial mobilitenin məhdudluğu sol ideologiya üçün münbit zəmin yarada bilər. Lakin dövlət sosial siyasəti və sosial transfer mexanizmləri sosial narazılığı tam partlayıcı həddə çatdırmır.
Azərbaycanda sol hərəkatın zəifliyinin ümumi nəticəsi: tarixi sovet mirası; milli prioritetlərin üstünlüyü; siyasi sistemin strukturu; zəif sinfi identifikasiya; təşkilatlanma imkanlarının məhdudluğu; ideoloji mühitin sosial-mühafizəkar istiqamətdə formalaşması kimi amillərin birgə təsirindən yaranır.
Qısa desək: problem təkcə “ideologiyanın zəifliyi” deyil, sosial bazanın və siyasi imkan strukturunun məhdudluğudur.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии