Kapitalist "rifahı" haqqında

Belə bir fikir yayılıb ki, kapitalizm cəmiyyəti firavan edir. Burjua təbliğatı hər vasitə ilə zəhmətkeşlərə kapitalizmin cəmiyyəti rifaha qovuşdurduğu fikrini təlqin etməyə çalışır.

Keçmiş sosialist ölkələrinin vətəndaşlarının çoxu bu fikrə inanmışdısa da, bu inam uzun çəkmədi. Onlar kapitalizmi öz həyatlarında hiss edib, yeni qazanılmış “burjua cənnəti”ni itirilmiş sosialist cəmiyyəti ilə müqayisə etmək imkanı əldə edənə qədər.

Bu gün Azərbaycanda “kapitalizm cəmiyyəti firavan edir” deyənlərin sayı azdır və getdikcə daha da azalır. Çünki təcrübə ən yaxşı müəllimdir.

SSRİ-də malik olduğumuz bir çox imkanları itirdik: cəmiyyətin xeyrinə sərbəst işləmək, fəhlə adına qürur duymaq, sabaha inamla baxmaq, pulsuz müalicə və təhsil almaq, mədəniyyət və incəsənətə çıxış əldə etmək.

Ən əsası isə yoldaşlıq, həmrəylik və qarşılıqlı yardım prinsipləri üzərində qurulmuş cəmiyyətdə yaşamaq imkanını itirdik.

Bunun əvəzində isə oliqarxların təkəbbürlü simalarına, onların dəbdəbəli yaxtalarına və saraylarına, eyş-işrət dolu həyatına tamaşa etmək “imkanı” qazandıq. KİV-lər onların əyləncələri, boşanmaları və evlilikləri barədə bütün ölkəni məlumatlandırır. Fəhlə insanın hüquqsuzluğu, kapitalistlərin özbaşınalığı, “canavar qanunları” ilə idarə olunan həyat, əxlaqsızlıq və hər şeyin alınıb-satılması reallığa çevrildi.

Belə şəraitdə yenidənqurma dövründə beynimizə yeridilmiş “kapitalizm rifah gətirir” yalanına inanmaq çətindir. Reallıq hər addımda bunu təkzib edir. Məhz buna görə burjua ideoloqları eyni fikri yeni üsullarla şüura yeritməyə çalışırlar. Onlar “obyektivlik” oyunu oynayırlar. Ürək sıxaraq kapitalizmin nöqsanlarını və sosializmin nailiyyətlərini etiraf edir, amma sonda yenə belə nəticəyə gəlirlər ki, guya kapitalizm insan tələbatlarını sosializmdən daha yaxşı ödəyir.

Məsələn, rus alimi, iqtisad elmləri doktoru, Moskva Dövlət Universitetinin professoru Aleksandr Buzqalin deyirdi ki, “kapitalist ölkələrin cəmi 20 faizi yaxşı yaşayır, qalanları isə pis”. İlk baxışda bu fikir kapitalizmin tənqidi kimi görünür. Hətta kimsə onu sosializm uğrunda mübariz kimi təsəvvür edə bilər.

Lakin məsələ o qədər də sadə deyil. Bu “səmimilik” onun “obyektiv” görsənməsi üçün idi. Daha sonra isə o, guya həm kapitalizmin, həm də sosializmin müsbət və mənfi cəhətləri olduğunu deyərək bizi belə nəticəyə yönəldirdi: kapitalizm yenə də daha yaxşıdır. Axı 20 faiz ölkə yaxşı yaşayır! Deməli, biz də o 20 faizin sırasında olmalıyıq.

Bunun üçün nə etmək lazımdır? Digər burjua xadimlərindən eşitdiyimiz fikirlər: kapitalizmi “təkmilləşdirmək”, dövlətin iqtisadiyyatda rolunu artırmaq, korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmaq, “vicdanlı” kapitalistləri dəstəkləmək və s. Lakin bunların heç biri insanların bir qisminin digər qismini istismar etməsi faktını aradan qaldırmır. Deməli, milyonların yoxsulluğu da qalır.

Buzqalinin əsas manipulyasiyası ondadır ki, o, “yaxşı yaşamaq” anlayışını konkretləşdirmirdi: kim üçün yaxşı?

Məsələn, Rusiyada əhalinin təxminən 2 faizi çox yaxşı yaşayır. Mixail Proxorov, Roman Abramoviç və digərləri üçün vəziyyət kifayət qədər qənaətbəxşdir. Onların nöqteyi-nəzərindən ölkə firavandır.

Eyni sözləri “firavan” sayılan kapitalist ölkələr haqqında da demək olar. Orada da istehsal vasitələrini mənimsəmiş azlıq – burjuaziya yaxşı yaşayır. Onlara xidmət edən məmurlar, burjua ziyalıları və imtiyazlı işçi təbəqəsinin kiçik bir hissəsi də yoxsulluq çəkmir.

Lakin milyonlarla adi insan – muzdlu işçilər – aşağı maaş, işsizlik qorxusu, hüquqsuzluq və ehtiyac içində yaşayır. Bu vəziyyət formal olaraq “firavan” sayılan ölkələrdə də mövcuddur.

Məsələn, “firavan” Latviya ilə bağlı səhiyyə nazirinin müalicəyə imkanı olmayanlara evtanaziya təklif etməsi qalmaqal yaratmışdı. Bu, həmin ölkədə müalicənin hər kəs üçün əlçatan olmadığını göstərirdi.

Yaxud “firavan” Niderlandın paytaxtı Amsterdamdəki məşhur “Qırmızı Fənərlər” məhəllələri. Orada yüzlərlə qadın vitrində dayanaraq alıcı gözləyir. Bu da “rifah”ın başqa bir üzüdür.

“Yaxşı yaşayan ölkə” deyərkən çox vaxt əhalinin orta gəlir səviyyəsi nəzərdə tutulur. Amma bu, sadəcə statistik orta göstəricidir – “xəstəxana üzrə orta temperatur” kimi. Kimsə dəbdəbə içində yaşayır, kimsə isə gündəlik çörəyə möhtacdır.

Doğrudur, kapitalist ölkələr arasında fərqlər var. Bəzi ölkələrdə sosial təminat və hüquqi müdafiə nisbətən güclüdür. Bu, əsasən “kapitalist mərkəz” ölkələrinə – ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa kimi dövlətlərə aiddir. Onlar böyük ölçüdə digər ölkələrin resurs və əməyindən faydalanırlar.

Maliyyə mərkəzləri və ofşor zonalar – İsveçrə, Lüksemburq, Sinqapur və s. – yüksək orta gəlir göstəriciləri ilə seçilir.

Skandinaviya ölkələri də tez-tez nümunə göstərilir. Məsələn, Norveç enerji ixracatçısı kimi böyük gəlirlər əldə edir. İsveç isə transmilli korporasiyaların yerləşdiyi ölkədir. Lakin burada da istismar və işsizlik problemi tam aradan qalxmayıb.

Nəticə olaraq, kapitalist dünyasında zəhmətkeş çoxluq üçün həqiqi rifahdan danışmaq çətindir. Maddi və mənəvi baxımdan real firavanlıq yalnız sosialist cəmiyyətində – istehsal vasitələrinin ümumxalq mülkiyyəti və işçi sinfinin siyasi hakimiyyəti şəraitində mümkündür.

Ədalət Abdinov