Kapitalizm - elə bir ictimai münasibətlər sistemidir ki, burada zəhmətkeşlərin “qanuni” istismarı ilə onların “qanunsuz” talanı arasında sərhəd çəkmək çətin, bəzən isə ümumiyyətlə mümkünsüzdür. Bəs kapitalist cəmiyyətində qanunlar nə deməkdir? Onlar burjuaziyanın kağız üzərinə köçürülmüş iradəsidir; burada kapitalistlərin maraqları maksimum dərəcədə nəzərə alınır, xalqın əməkçi təbəqəsinin maraqları isə yalnız cüzi şəkildə əks olunur.
Kapitalist dövlət üçün qanunlar elə yazılır ki, kapitalın maraqlarına xidmət edən məqamlar gizlədilsin, ört-basdır edilsin, zəhmətkeşlərə edilən xırda güzəştlər isə qabardılsın və vurğulansın; halbuki bu güzəştlər daim kapitalistlərin xeyrinə yenidən nəzərdən keçirilir. Əgər ictimai münasibətlərin təməlində xüsusi mülkiyyət prinsipi dayanırsa, bu prinsipdən təbii olaraq kapital iyerarxiyası - cəmiyyətdə iyerarxik hökmranlıq dərəcəsi doğur. Bu hökmranlıq dərəcəsi həm ictimai həyatda, həm də burjua dövlətinin qanunlarında öz əksini tapır; bu qanunlarda ilk növbədə iri kapitalın maraqları nəzərə alınır.
Əgər qanunlar zənginləşmə məqsədinə tabe olan kapitalistlərin xeyrinə yazılırsa, onda kapitalistin gözündə hər cür zənginləşmə - istər qanunda göstərilsin, istər göstərilməsin “qanuni” sayılır. O yalnız o zaman “qanunsuz” olur ki, daha xırda kapitalist daha irisini hesabına varlanmaq istəsin. Amma iri kapital xırdanı udarsa, bu fakt rəqabət çərçivəsində tamamilə qanuni hesab olunur.
Kapitalizmin inkişafı ilə yanaşı qanunlar da dəyişmişdir. Sənaye istehsalının inkişafı yolu ilə zənginləşməyin mümkün və sərfəli olduğu dövrlərdə qanunlar istehsal fəaliyyətində guya “bərabər” olan sənayeçi-kapitalistlərin maraqlarını əks etdirirdi. Bu hal qanunvericilikdə “sivil” rəqabət faktı kimi öz əksini tapmışdı. Lakin inhisarçı kapitalizmin meydana çıxması ilə “sivil” rəqabət mümkünsüzlüyə, xırda-burjua sosialistlərinin həsrətlə yad etdiyi xeyirxah kapitalizm haqqında gözəl bir nağıla çevrildi. Rəqabət anlayışı qaldı, lakin onun məzmunu dəyişdi. Artıq rəqabət “bərabər” istehsalçıların üfüqi münasibətlərindən şaquli hökmranlıq münasibətlərinə keçdi; burada güclü kapitalın zəif kapitalı udmaq “hüququ” çoxdan qanuniləşdirilib.
Kapitalist cəmiyyətində zənginləşmə vasitələrindən biri də məmur korrupsiyasıdır. Bir tərəfdən, iqtisadi yüksəliş və mənfəətlərin artımı dövründə kapital korrupsiyada maraqlı olmur. Digər tərəfdən isə iqtisadi geriləmə zamanı, mənfəətlər azaldıqda və kapital özünə tətbiq sahəsi tapmadıqda, korrupsiya çiçəklənir. Söhbət yalnız korrupsiyanın miqyasından gedir. Kapitalist cəmiyyətində korrupsiya prinsip etibarilə məhv edilə bilməz. Korrupsiyanı açıq şəkildə leqallaşdıran “qanunlar” meydana çıxmasa da, onun mövcudluğunu asanlaşdıran qanunlar ortaya çıxır. Kapitalizmin uzunmüddətli və dərin böhranları dövründə korrupsiya kapital aləmi üçün zənginləşmənin mühüm və asan (az xərc tələb edən) mənbələrindən birinə çevrilir. Aydındır ki, korrupsiya xərcləri bütövlükdə zəhmətkeşlərin çiyinlərinə düşür.
Anlamaq lazımdır ki, qanunları hakim sinif müəyyən edir və onların icrasına da elə o özü nəzarət edir. Kapitalist hakimiyyətə öz qanununu pozmaq sərfəli olduqda, o bunu heç düşünmədən edir. Mülkiyyət və zənginləşmə “hüququ” kimi köklü maraqlara zidd olduqda, hakimiyyətin qanunlara əməl edəcəyinə ciddi şəkildə ümid etmək olarmı?
Bu məqamda Krılovun məşhur təmsilini xatırlamaq yerinə düşür: orada canavar balaca keçini yemək “hüququnu” onun ac olması ilə əsaslandırır. Kapitalistlərin isə cəmi bir hüququ var - öz sərvətlərini artırmaq. Burjuaziya bu hüquq uğrunda sonadək, ölümünə qədər mübarizə aparacaq.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии