Azərbaycan kimi ölkələr üçün qlobal parçalanma (ABŞ–Çin rəqabəti, Rusiya–Qərb qarşıdurması, Yaxın Şərqdə gərginlik və s.) həm imkan, həm də risk deməkdir. Yəni bu dövrdə “orta güclər” üçün oyun daha mürəkkəb, amma manevr üçün daha geniş olur.
Aşağıdakı kimi sistemləşdirək:
1) Əsas mənzərə: Dünya “bloklara” gedir.
Dünya bir qayda olaraq 3 istiqamətdə sərtləşir:
* Qərb bloku (ABŞ, Aİ, NATO);
* Avrasiya bloku (Rusiya, Çin, İran və s. – tam vahid olmasa da);
* neytral/çoxvektorlu dövlətlər (Türkiyə, Hindistan, Azərbaycan kimi ölkələr).
Azərbaycan bu üçüncü kateqoriyaya daha yaxındır. Bu isə o deməkdir ki: “Balans siyasəti” artıq daha qiymətli olur.
2) Azərbaycanın üstünlüyü: Geosiyasi körpü mövqeyi
Azərbaycanın ən böyük üstünlüyü odur ki, o:
* Rusiya ilə sərhəd və tarixi əlaqələrə malikdir;
* İranla sərhəddədir;
* Türkiyə ilə strateji ittifaqdadır;
* Avropaya enerji çıxaran əsas qovşaqlardandır;
* Orta Asiyaya açılan qapıdır.
Bu mövqe qlobal parçalanma dövründə daha da dəyər qazanır. Yəni dünya bölündükcə: tranzit ölkələr daha önəmli olur.
3) Enerji faktoru: Neft-qaz Azərbaycanın “sığortasıdır”.
Qlobal qarşıdurma artdıqca enerji təhlükəsizliyi birinci yerə çıxır. Bu halda:
* Avropa Rusiyadan asılılığı azaltmaq istəyir;
* alternativ qaz və neft mənbələri axtarır;
* Xəzər və Cənubi Qafqaz xətti strateji yüksəlir.
Bu, Azərbaycan üçün:
siyasi çəkini artırır; Avropa ilə əlaqələri gücləndirir; büdcəyə gəlir gətirir.Amma bir risk də var:
enerji çox siyasi alətə çevrilir və təzyiq mexanizmi kimi istifadə olunur.4) Ən böyük risk: “Seçim et” təzyiqi.
Parçalanma dərinləşdikcə böyük güclər kiçik dövlətlərə belə mesaj verir: “Ya bizimləsən, ya da qarşımızda.” Azərbaycan üçün əsas təhlükə budur.
Çünki Azərbaycan eyni vaxtda:
* Türkiyə-Qərb ilə yaxın olmağa;
* Rusiya ilə konfliktə girməməyə;
* İranla sərhəd sabitliyini qorumağa çalışır.
Bu balansın pozulması regionda təhlükəli gərginlik yarada bilər.
5) Nəqliyyat və logistika: Orta Dəhliz Azərbaycanın böyük fürsətidir.
Hazırda Çin–Avropa ticarətində alternativ marşrutlar aktuallaşıb.
Rusiya üzərindən gedən yollar riskli olduğu üçün “Orta Dəhliz” (Çin–Qazaxıstan–Xəzər–Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə–Avropa) daha da ön plana çıxır.
Bu Azərbaycan üçün:
* limanların (Ələt) əhəmiyyətini artırır;
* dəmir yolu və yük daşımalarını böyüdür;
* iqtisadiyyatı neftdən qismən ayırmaq şansı yaradır.
Yəni gələcəkdə Azərbaycan tək enerji yox, “tranzit gücü” ola bilər.
6) Təhlükəsizlik məsələsi: regionda hərbi risklər artır.
Qlobal parçalanma dövründə regionlar “münaqişə meydanına” çevrilir. Azərbaycan üçün risklər:
* Ermənistanla sülh prosesinin uzanması;
* xarici güclərin regionda təxribat potensialı;
* İran–İsrail gərginliyinin Qafqaza təsiri;
* Rusiyanın bölgədə təsir imkanlarını itirməmək istəyi.
Yəni hərbi-siyasi sabitlik artıq “daxili məsələ” yox, böyük oyunların nəticəsi olur.
7) Azərbaycanın ən real strateji xətti: Türkiyə ilə blok, amma çoxvektorlu diplomatiya.
Bu gün Azərbaycan üçün ən dayanıqlı model budur:
* Türkiyə ilə hərbi-siyasi ittifaqı gücləndirmək;
* Rusiya ilə münasibətləri gərginləşdirmədən qorumaq;
* İranla sərhəd sabitliyini saxlamaq;
* Avropa ilə enerji və ticarəti genişləndirmək;
* Çinlə logistika və investisiya əlaqələrini artırmaq;
Bu siyasət “blok siyasəti” deyil, “çoxvektorlu manevr siyasəti”dir.
Qlobal parçalanmanın Azərbaycan üçün yekun mənası.Əgər bir cümlə ilə desək:
Azərbaycan üçün bu dövr həm “qızıl imkan”, həm də “sınaq dövrü”dür.
İmkanlar:
enerji bazarlarında strateji rol; tranzit və logistika mərkəzinə çevrilmək; Türkiyə ilə güc birliyi; regionda diplomatik çəkini artırmaq. Risklər:
böyük güclərin təzyiqi; regionda müharibə riskinin artması; iqtisadiyyatın xarici şoklara həssaslığı; Ermənistan məsələsində proseslərin uzanması.Ədalət Abdinov
0 Комментарии