"Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!” şüarı XXI əsrdə əvvəlkindən daha актualdır

 

"Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!” - zəhmətkeşlərin sinfi birliyinin simvoluna çevrilmiş bu şüar XXI əsrdə əvvəlkindən daha актуaldır.

Bəs bu gün proletarlar kimlərdir? Son yüz ildə onların siması, funksiyaları və kapitalist sistemindəki yeri necə dəyişib? Gəlin bu suallara marksizm-leninizm mövqeyindən cavab verməyə çalışaq.

Proletariatın klassik tərifi

Karl Marks və Fridrix Engelsin təliminə görə, proletariat istehsal vasitələrinə sahib olmayan və yaşamaq üçün öz əmək qüvvəsini kapitalistə satmağa məcbur olan muzdlu işçilər sinfidir. Onların əməyi əlavə dəyər yaradır ki, bu da kapitalistin mənfəət mənbəyidir.

“Kommunist Partiyasının Manifesti”ndə Marks və Engels yazırdılar: “Proletarlar — öz istehsal vasitələri olmayan və buna görə də yaşamaq üçün əməyini satmağa məcbur olan müasir muzdlu işçilərdir.”

XX əsrdə bu anlayış əsasən sənaye fəhləsini ifadə edirdi: tornaçı, mədənçi, metallurq, inşaatçı. Məhz bu sinif böyük sosialist inqilablarının əsas dayağı olmuş və kapitalizmin məhvinə yönəlmiş tarixi missiyanı daşıyırdı.

XXI əsrdə əməyin dəyişməsi

XXI əsrdə kapitalizm istismar formalarını dəyişib, lakin mahiyyəti dəyişməyib. Avtomatlaşdırma, rəqəmsallaşma, İT sahəsinin və xidmət sektorunun genişlənməsi yeni əmək formaları yaradıb. Ancaq əsas məqam eyni qalır: insanlar hələ də öz əmək qüvvələrini satırlar, əməyin nəticəsi isə onlara yox, kapital sahiblərinə qazanc gətirir.

Bu günün proletarları bunlardır:

*Korporasiyalarda işləyən, amma öz əməyinin məhsuluna sahib olmayan proqramçılar, dizaynerlər, mühəndislər;

*“Hər cür iqtisadiyyat”da çalışan kuryerlər, sürücülər, sifariş yığanlar - hüquqsuz, təminatsız və qeyri-sabit yeni proletar təbəqə;

* Ticarət, təmizlik, çatdırılma sahəsində çalışan və xidmət iqtisadiyyatını ayaqda saxlayan işçilər;

* Əmək qüvvəsinin bərpası üçün zəruri olan, lakin getdikcə bazar münasibətlərinə tabe edilən həkimlər, müəllimlər, tərbiyəçilər.

Müasir proletarın əməyinə tez-tez “elastik”, “müstəqil”, “yaradıcı” adı verilir. Bu isə əslində eyni istismarın üstünü örtməkdən başqa bir şey deyil. Rəqəmsal kapitalizm şəraitində insan təkcə əmək satan yox, həm də tam nəzarət və manipulyasiya obyektinə çevrilir — alqoritmlərdən tutmuş süni intellektə qədər.

Yeni formalarda özgələşmə və istismar

Marks özgələşməni kapitalizm şəraitində əməyin əsas xüsusiyyəti kimi izah edirdi. XXI əsrdə bu özgələşmə daha mürəkkəb formalar alıb: insan təkcə əməyinin nəticəsindən deyil, çox vaxt prosesin özündən də uzaq düşür. O, gördüyü işin son nəticə və ya mənfəətlə necə bağlı olduğunu belə anlamır.

Korporasiyalar milyonlarla insanın işlədiyi platformalara sahibdir. İşçilər parçalanıb, pərakəndə vəziyyətdədirlər. Hər biri özünü “fərdi sahibkar” kimi hiss edə bilər, amma əslində vahid muzdlu əmək zəncirinin bir hissəsidir.

Niyə proletariat hələ də inqilabi sinifdir?

Lenin vurğulayırdı ki, proletariat kapitalizmə qarşı ardıcıl mübarizə aparmağa qadir olan yeganə sinifdir, çünki o, xüsusi mülkiyyətlə bağlı deyil. Bu gün də, bütün parçalanmaya və saxta “azadlığa” baxmayaraq, proletarlar aşağı əməkhaqqı, qeyri-sabitlik, sosial təminatların itirilməsi, daimi stress və insan əməyinin dəyərsizləşdirilməsi ilə üzləşirlər.

Eyni zamanda yeni bir şüur da formalaşır. İT sahəsində, zavodlarda, təmizlikdə və təhsildə çalışan gənc işçilər getdikcə anlayırlar ki, onların maraqları kapital sahiblərinin maraqları ilə ziddir. Həmkarlar ittifaqları yenidən canlanır, tətil və etirazlar baş verir, sinfi mübarizə mövzusu “keçmişin qalığı” sayılan ölkələrdə belə yenidən gündəmə gəlir.

Texnologiyalar dövründə sinfi mübarizə

XXI əsrin proletarları yox olan deyil, inkişaf edən və dəyişən bir sinifdir. Forması dəyişir, amma mahiyyəti eynidir: istismar, özgələşmə və azadlıq uğrunda mübarizə. Dünyanı dəyişmək üçün onu anlamaq lazımdır. Bunun üçün isə marksizm-leninizmi yenidən elmi nəzəriyyə və praktik fəaliyyət bələdçisi kimi gündəmə qaytarmaq lazımdır.

Məhsuldar və qeyri-məhsuldar əmək

Marksizm məhsuldar və qeyri-məhsuldar əməyi aydın şəkildə fərqləndirir.

Məhsuldar əmək (kapitalizm şəraitində) -

* bazarda satılan mal və ya xidmət yaradan,

* və kapitalistə mənfəət gətirən əməkdir.

Klassik nümunə: zavodda çalışan fəhlə. Onun yaratdığı mal satılır və bu əmək əlavə dəyər yaradır - kapitalistin maaş kimi ödəmədiyi hissə.

Qeyri-məhsuldar əmək isə əlavə dəyər yaratmır, amma:

* artıq yaradılmış dəyərin bölüşdürülməsi hesabına həyata keçirilir (müəllimlər, həkimlər, dövlət qulluqçuları),

* istehsala xidmət edir (mühasiblər, mühafizəçilər, hüquqşünaslar),

* və ya istehsal üçün şərait yaradır.

Amma əsas məqam budur: onların hamısı muzdlu işçilərdir!

Sinfi baxımdan əsas məsələ insanın əlavə dəyər yaradıb-yaratmaması yox,

* istehsal vasitələrinə sahib olub-olmaması,

* başqalarının əməyini istismar edib-etməməsi,

* yoxsa öz əməyini satmağa məcbur qalmasıdır.

Bu səbəbdən müəllim, həkim, mühəndis, proqramçı, inşaatçı - əgər başqasının əməyini istismar etmirsə və istehsal vasitələrinə sahib deyilsə proletar və ya yarıproletardır, hətta birbaşa əlavə dəyər yaratmasa belə.

Lenin qeyd edirdi ki, proletariat istehsal vasitələrindən məhrum olan, əməyinin nəticəsi özgələşdirilən və yaşamaq üçün əmək qüvvəsini satan bütün muzdlu işçiləri əhatə edir.

Proqramçı və mühəndis proletardırmı?

Əgər proqramçı korporasiyada işləyirsə (məsələn, Google, Amazon və s.),

* yazdığı proqram ona məxsus deyil,

* gətirdiyi mənfəətə o sahib çıxmır,

* əməkhaqqını isə nəticədən asılı olmayaraq alır.

Deməli, o istismar olunan işçidir və proletardır.

Əgər onun əməyi bazarda satılan məhsul vasitəsilə mənfəət gətirirsə, o, əlavə dəyərin yaradılmasında iştirak edir.

İnşaatçı əlavə dəyər yaradırmı?

Bu, bir neçə amildən asılıdır:

* dövlət və ya özəl sektor,

* mülkiyyət forması,

* tikilinin satılmaq üçün olub-olmaması.

Əgər o, satış üçün ev tikən özəl şirkətdə işləyirsə - əlavə dəyər yaradır.

Əgər dövlət sifarişi ilə, bazar xaricində işləyirsə - kapitalist mənfəəti yaratmır, amma yenə də muzdlu və özgələşmiş əməkdir, yəni işçi sinfinin bir hissəsidir.

Nəticə

Əlavə dəyər yaradıb-yaratmamaq iqtisadi təhlil üçün vacibdir.

Amma sinfi baxımdan əsas sual budur:

İnsan istehsal vasitələrinə sahibdirmi, başqalarını istismar edirmi, yoxsa öz əməyini satırmı?

İqtisadi baxımdan qeyri-məhsuldar olan muzdlu işçilər də proletariatın müttəfiqləri, çox vaxt isə birbaşa onun tərkib hissəsidir.

Lenin yazırdı: “Sinfi mənsubiyyət peşəyə görə yox, ictimai istehsaldakı yerinə, istehsal vasitələrinə münasibətinə və ictimai əmək sistemindəki roluna görə müəyyən olunur.”

XXI əsrin proletarları, birləşin! Yalnız birlikdə, təşkilatlanaraq və mübarizə apararaq muzdlu köləlikdən azad olmaq mümkündür.

Ədalət Abdinov