Bu gün Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının sonuncu, Azərbaycan Respublikasının isə ilk dövlət başçısı – Sovet Azərbaycanın ilk və son prezidenti, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sonuncu, 14-cü birinci katibi Ayaz Mütəllibovun vəfatından 4 il ötür.
Ayaz Mütəllibov Azərbaycan tarixində keçid dövrünün ən mürəkkəb və ziddiyyətli fiqurlarından biri hesab olunur. O, Azərbaycan SSR-nin sonuncu rəhbəri və müstəqil Azərbaycanın ilk prezidenti kimi həm sovet idarəetmə ənənələrini, həm də yeni dövlət quruculuğu çağırışlarını öz fəaliyyətində birləşdirməyə çalışmışdır.
Ayaz Mütəllibov sovet dövründə formalaşmış tipik partiya funksioneri idi. O, Azərbaycan Kommunist Partiyası sıralarında müxtəlif vəzifələrdə çalışaraq tədricən yüksəlmiş və 1980-ci illərin sonlarında respublika rəhbərliyinə daxil olmuşdur.
1989-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsinə təyin olunması onun siyasi karyerasında dönüş nöqtəsi oldu. Bu dövr artıq Sovet İttifaqının dağılma mərhələsinə təsadüf edirdi və respublikalarda milli hərəkatlar güclənirdi.
Dövlət başçısı kimi onun fəaliyyətindən danışarkən ilk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, 1990-cı ildə baş verən 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan tarixində dərin iz buraxdı və Mütəllibovun siyasi mövqeyinə ciddi təsir göstərdi. Onun Moskva ilə münasibətlərdə ehtiyatlı və kompromisli siyasəti cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmadı.
1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini elan etdikdən sonra Ayaz Mütəllibov ölkənin ilk prezidenti seçildi. Onun prezidentliyi dövründə əsas problemlər bunlar idi: Dövlət institutlarının formalaşdırılması; İqtisadi böhran və keçid dövrünün çətinlikləri;
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin kəskinləşməsi.
Ayaz Mütəllibov bu problemləri əsasən sovet idarəçilik təcrübəsinə uyğun metodlarla həll etməyə çalışırdı ki, bu da yeni siyasi reallıqlarla tam uyğunlaşmırdı.
1992-ci ildə baş verən Xocalı faciəsi Mütəllibov hakimiyyətinə qarşı ciddi narazılıq yaratdı. Bu hadisədən sonra o, istefa verməyə məcbur oldu.
Qısa müddətli siyasi qayıdış cəhdi də uğursuzluqla nəticələndi və o, ölkəni tərk etdi. Bu mərhələ onun siyasi portretində zəif idarəçilik və böhranlara adekvat reaksiya verə bilməmək kimi qiymətləndirilir.
Ayaz Mütəllibovun siyasi portretini xarakterizə edən əsas xüsusiyyətlər bunlardır:
Sovet idarəçilik məktəbinin nümayəndəsi kimi qərar qəbulunda mərkəzləşmiş və bürokratik üsullara üstünlük verirdi.
Kompromisə meyilliliyi var idi. Moskva ilə münasibətlərdə sərt qarşıdurmadan qaçmağa çalışırdı.
Böhran menecmentində çətinliklər çəkirdi. Keçid dövrünün sürətli dəyişikliklərinə uyğunlaşmaqda bacarıqsızlıq göstərirdi.
Siyasi legitimlik problemi ilə üzləşirdi. Cəmiyyətin bir hissəsi onu sovet sisteminin davamı kimi qəbul edirdi.
Bütün bunlar onun siyasi xarakter və idarəetmə üslubunu xarakterizə edir.
Ayaz Mütəllibovla bağlı tarixi qiymətləndirmə belədir ki, onun fəaliyyəti Azərbaycan tarixində keçid dövrünün simvolu kimi qiymətləndirilir. Onun siyasi irsi birmənalı deyil. Bir tərəfdən, o, dövlət müstəqilliyinin ilk mərhələsində ölkəyə rəhbərlik etmişdir
Digər tərəfdən isə, böhranlı şəraitdə effektiv idarəçilik göstərə bilmədiyi üçün tənqid olunur.
Ayaz Mütəllibov Azərbaycan tarixində ziddiyyətli, lakin mühüm siyasi fiqur kimi qalır. Onun siyasi portreti postsovet məkanında baş verən köklü dəyişikliklərin, köhnə sistemlə yeni reallıqlar arasındakı qarşıdurmanın bariz nümunəsidir.
Ədalət Abdinov
.jpg)
0 Комментарии