Heydər Əliyev və Yevgeni Primakov: münasibətlərin xarakteri

Sovet İttifaqının son onillikləri mürəkkəb siyasi proseslər, güc mərkəzləri arasındakı rəqabət və ideoloji dəyişikliklərlə yadda qalmışdır. Bu dövrdə Heydər Əliyev və Yevgeni Primakov kimi fiqurlar müxtəlif mərhələlərdə SSRİ siyasi sistemində mühüm rol oynamışlar. Onların münasibətləri həm şəxsi, həm də institusional müstəvidə Sovet hakimiyyət mexanizmlərinin xüsusiyyətlərini əks etdirir.

Heydər Əliyev 1969-cu ildən Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etmiş, 1982-ci ildə isə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvü və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini olmuşdur. O, SSRİ rəhbərliyində yüksək nüfuz sahibi idi və xüsusilə iqtisadi və kadr siyasətində aktiv rol oynayırdı.

Heydər Əliyevin fəaliyyəti mərkəzi hakimiyyət daxilində güclü idarəçilik modeli və sərt intizam yanaşması ilə seçilirdi.

Yevgeni Primakov isə əsasən akademik və kəşfiyyat sahəsindən siyasətə gəlmişdi. O, şərqşünas alim kimi tanınmış, daha sonra SSRİ-nin xarici siyasət və kəşfiyyat strukturlarında, o cümlədən xarici kəşfiyyat xidmətində mühüm vəzifələr tutmuşdur.

SSRİ-nin son illərində Primakov daha çox SSRİ Xarici Siyasət Aparatı daxilində təsirli fiqur kimi formalaşmışdı.

Heydər Əliyev və Yevgeni Primakov arasında münasibətlər əsasən birbaşa şəxsi qarşılıqlı təsirdən çox, sistem daxilində dolayısı ilə formalaşmışdır. Bunun bir neçə səbəbi var.

Fəaliyyət sahələrinin fərqliliyi: Əliyev daha çox daxili idarəçilik və iqtisadi sahələrə cavabdeh idi, Primakov isə xarici siyasət və analitik strukturlarda fəaliyyət göstərirdi.

Nəsil və siyasi trayektoriya fərqi: Əliyev Brejnev dövrünün güclü siyasi elitasına aid idisə, Primakov daha çox sonrakı dövrdə – yenidənqurma mərhələsində ön plana çıxmışdır.

Birbaşa rəqabətin olmaması: Onlar eyni güc seqmentində rəqib deyildilər, bu da münasibətlərin neytral qalmasına səbəb olmuşdur.

SSRİ-nin son dövründə mümkün təmaslar qeyd edilməlidir. 1980-ci illərin ortalarında yenidənqurma və aşkarlıq siyasətləri fonunda SSRİ rəhbərliyində ciddi dəyişikliklər baş verdi.

Bu dövrdə, yəni 1987-ci ildə Heydər Əliyev siyasi səhnədən uzaqlaşdırıldı , Primakov isə əksinə, yeni siyasi kurs çərçivəsində yüksəlişə başladı. Bu vəziyyət onların yollarının daha da ayrılmasına gətirib çıxardı.

SSRİ dağıldıqdan sonra hər iki şəxs müstəqil dövlətlərdə mühüm rol oynadı: Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının prezidenti oldu və dövlət quruculuğu prosesinə rəhbərlik etdi. Yevgeni Primakov isə Rusiya Federasiyasında xarici işlər naziri və baş nazir vəzifələrini tutdu.

Bu mərhələdə onların münasibətləri daha çox dövlətlərarası diplomatik çərçivədə formalaşmışdır. Primakovun rəhbərlik etdiyi Rusiya xarici siyasəti ilə Əliyevin balanslaşdırılmış siyasəti arasında müəyyən praqmatik uyğunluqlar müşahidə olunurdu.

Heydər Əliyev və Yevgeni Primakov arasında münasibətlər açıq qarşıdurma və ya sıx əməkdaşlıqdan çox, Sovet siyasi sisteminin struktur xüsusiyyətləri ilə müəyyən olunan paralel fəaliyyət kimi xarakterizə edilə bilər.

Onların hər biri fərqli sahələrdə SSRİ və sonrakı dövrdə postsovet məkanında mühüm rol oynamış, lakin birbaşa siyasi tandem və ya rəqabət münasibətləri formalaşdırmamışdır. Bu isə Sovet elitasının çoxqütblü və seqmentləşmiş təbiətini əks etdirən maraqlı nümunədir.

Ədalət Abdinov