Dar ağacında ikili standartlar: İsrailin yeni qanunu

Dar ağacında ikili standartlar: İsrailin yeni qanunu hüquq müdafiəçilərini şoka saldı.

30 mart 2026-cı il tarixində, təxminən 12 saat davam edən müzakirələrdən sonra İsrail parlamenti ölüm cəzasının tətbiqini genişləndirən Cinayət Məcəlləsinə dəyişiklikləri qəbul edib. 62 deputat “lehinə”, 48 deputat isə “əleyhinə” səs verib. Baş nazir Binyamin Netanyahu təşəbbüsü şəxsən dəstəkləyib. Milli təhlükəsizlik naziri İtamar Ben-Qvir də iclasda iştirak edib və ilmə formasında nişan taxıb.

Fələstinlilər üçün nə dəyişir

Yeni qanuna əsasən, Qərb Sahilindən olan və hərbi məhkəmələr tərəfindən insan tələfatına səbəb olan terror aktlarına görə məhkum edilən fələstinlilər asılma yolu ilə ölüm cəzasına məhkum olunacaqlar. Hökm 90 gün ərzində icra edilir (baş nazirin qərarı ilə 180 günədək təxirə salına bilər).

Hərbi məhkəmələr ölüm hökmünü sadə səs çoxluğu ilə çıxarmalıdır — əvvəllər tələb olunan yekdillik şərti artıq ləğv olunub. Apellyasiya və əfv hüququ nəzərdə tutulmur. KİV məlumatlarına görə, bu qanun təxminən 500 fələstinli məhkuma şamil oluna bilər.

İsraillilər üçün nə dəyişir

Eyni cinayətləri törətmiş İsrail vətəndaşları üçün qaydalar tamamilə fərqlidir. Onları mülki məhkəmələr mühakimə edir və ölüm cəzası ilə ömürlük həbs arasında seçim edə bilirlər. Üstəlik, israilli üçün ölüm hökmü yalnız bir halda mümkündür: əgər sübut olunsa ki, cinayət “İsrail Dövlətinin mövcudluğunu inkar etmək məqsədilə” törədilib.

Hüquqşünasların izahına görə, bu formulasiya israilli yəhudilərə qarşı ölüm cəzasının tətbiqini praktik olaraq mümkünsüz edir.

Kim və necə reaksiya verdi

Fələstin Administrasiyası qanunu “hərbi cinayət” və “məhkəməsiz edamların leqallaşdırılması” adlandıraraq beynəlxalq ictimaiyyəti İsrailə qarşı sanksiyalar tətbiq etməyə çağırıb.

HƏMAS təşəbbüsü “işğalın qanlı mahiyyətinin” ifadəsi kimi pisləyib.

Hüquq müdafiəçiləri Ali Məhkəməyə iddia qaldırıblar. İsrail Vətəndaş Hüquqları Assosiasiyası bildirib: “Qanun konstitusiyaya ziddir, mahiyyətcə ayrı-seçkidir və Qərb Sahilində yaşayan fələstinlilər üçün hüquqi əsas olmadan qəbul edilib.”

Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya və İtaliya “dərin narahatlıq” ifadə edərək bildiriblər ki, bu qanun İsrailin demokratik prinsiplərə sadiqliyini sarsıda bilər.

BMT-nin insan hüquqları üzrə ali komissarı Folker Türk hələ yanvar ayında İsraili bu qanun layihəsini rədd etməyə çağırmışdı. O, xatırlatmışdı ki, Dördüncü Cenevrə Konvensiyasında təsbit olunmuş ədalətli məhkəmə təminatlarından fələstinlilərin məhrum edilməsi hərbi cinayət sayılır.

Ekspertlərin mümkün nəticələr barədə rəyi

Beynəlxalq hüquq üzrə mütəxəssis, hüquq elmləri namizədi Marina Silkinanın sözlərinə görə: “Ölüm cəzasının tətbiqində seçici yanaşma BMT-nin Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində və Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktında təsbit olunmuş qanun qarşısında bərabərlik prinsipinə ziddir. Bu, beynəlxalq hüquq sistemini sarsıda biləcək təhlükəli presedent yaradır.”

Tarixi fonunda paradoks

Müzakirələrə xüsusi kəskinlik verən məqam tarixi kontekstdir: İsrail Holokost və sistemli irqi ayrı-seçkilik yaşamış xalq tərəfindən yaradılmış dövlətdir. Bu günədək ölkədə ölüm cəzası yalnız bir dəfə — nasist cinayətkarı Adolf Eyxmana qarşı tətbiq edilib.

İndi isə qanunvericilik səviyyəsində eyni ərazidə fərqli kateqoriyadan olan insanlar üçün həyat və ölüm məsələsində fərqli qaydalar təsbit olunub. Knesset deputatı Ayda Tuma-Suleymanın sözləri ilə desək: “Digər ölkələrdə ölüm cəzası hamı üçün eyni tətbiq olunur. Burada isə hökm kimin öldürdüyündən və kimin öldürüldüyündən asılıdır.”

Fələstin Kommunist Partiyası bu qanunu kəskin tənqid edərək onu “sionist faşizmin institusionallaşdırılması” adlandırıb.

Ədalət Abdinov