Azərbaycanın sosialist siyasi sisteminə istiqamət götürməsinə hansı səbəblər ola bilər? Əgər gəlir bərabərsizliyi kəskin artsa, işsizlik geniş miqyas alsa və sosial təminat zəifləsə onda sinfi narazılıq artar və bu, ideoloji forma axtarmağa başlayar. Bu cür güclü sosial-iqtisadi böhran ssenarisi ehtimal olunur.
Tarixən belə hallar çox vaxt sol hərəkatları gücləndirib. Məsələn, 2008-ci il böhranından sonra bir çox ölkədə sol partiyalar yüksəldi. Amma bu avtomatik deyil, böhran həm də sağ-populizmi gücləndirə bilər.
Klassik solun dayağı təşkilatlanmış əməkdir. Əgər Azərbaycanda real müstəqil həmkarlar ittifaqları yaransa, kollektiv müqavilə mədəniyyəti inkişaf etsə və əmək mübahisələri açıq müstəviyə çıxa bilsə onda sol ideologiya sosial baza qazana bilər. Müstəqil həmkarlar ittifaqlarının formalaşması zəruri olsa da, hazırda bu baza çox zəifdir.
Mövcud Azərbaycan Kommunist Partiyası sovet tipli diskursdan uzaqlaşa bilməyib. Əgər yeni nəsil sosial ədalət, şəffaflıq, korrupsiyaya qarşı mübarizə və sosial dövlət modeli kimi məsələləri ön plana çıxaran, daha müasir və demokratik sol platforma qura bilsə, ideoloji yenilənmə baş verə bilər. Bu, yeni nəsil solun formalaşması üçün vacibdir. Belə halda sol, “keçmişə dönüş” yox, “müasir sosial alternativ” kimi təqdim olunar.
Siyasi sistemdə yumşalma şəraitində sol hərəkatın böyüməsi üçün siyasi rəqabət imkanlarının genişlənməsi, sərbəst təşkilatlanma və seçki institutlarının güclənməsi vacibdir. Siyasi mühit dəyişmədən radikal ideologiyaların kütləviləşməsi çətin olur.
Əgər iqtisadi model orta sinfi zəiflədərsə və sosial hərəkətlilik azalararsa, insanlar “fərdi uğur” modelindən “kollektiv müdafiə” modelinə yönələ bilərlər. Orta sinfin daralması sol diskurs üçün münbit zəmin yarada bilər.
Regional və qlobal təsir imkanları da istisna olunmur. Əgər regionda (məsələn, Türkiyə və ya başqa postsovet ölkələrində) güclü sol dalğa yaransa, bu ideoloji təsir Azərbaycana da keçə bilər. Tarix göstərir ki, ideoloji dalğalar təkcə daxili faktorlarla formalaşmır.
Milli məsələ ilə sosial məsələnin uzlaşdırılması çox əhəmiyyətlidir. Azərbaycanda milli dövlətçilik əsas prioritetdir. Sol hərəkat yalnız o halda güclənə bilər ki, milli təhlükəsizlik və suverenlik mövqeyini zəiflətmədən sosial ədalət gündəliyini təqdim edə bilsin. Yəni “sinif” ilə “millət” diskursu qarşı-qarşıya qoyulmamalıdır.
Realist qiymətləndirmə aparsaq, yaxın 5–10 il perspektivində klassik kommunist modelin güclənməsi ehtimalı çox aşağıdır. Sosial-demokrat tipli, sosial ədalət yönümlü platformanın formalaşması daha real ssenaridir. Ən ehtimal olunan model radikal sistem dəyişməsi yox, sosial siyasət tələblərinin mərhələli artmasıdır.
Azərbaycanda sosial-demokratiya üçün müəyyən sosial baza var, amma hazırda dominant istiqamət daha çox milli-mühafizəkar xəttə uyğundur. Bu baza parçalanmış və zəif təşkilatlanmış vəziyyətdədir.
Şəhər orta təbəqəsi - bu bazaya daxil ola biləcək qruplar xüsusilə Bakı və iri şəhərlərdə formalaşır, təhsil, səhiyyə, sosial təminat kimi məsələlərdə daha həssasdır.
Sosial müdafiə və maaş siyasəti dövlət sektorunda çalışan müəllimlər, həkimlər, büdcə işçilərinin əsas maraq sahəsidir.
Gənclər və tələbələr bərabər imkanlar, sosial ədalət, iş imkanları tələb edirlər.
Sosial yardımlar, subsidiya və dövlət müdaxiləsi aşağı gəlirli təbəqənin marağındadır.
Amma problem ondadır ki, bu qruplar siyasi baxımdan təşkilatlanmayıb. Sosial-demokrat ideyalar aydın ideoloji çərçivədə təqdim olunmur. Sosial narazılıq çox vaxt sistemli siyasi tələblərə çevrilmir.
Niyə milli-mühafizəkar xətt daha güclüdür? Azərbaycanda mövcud dominant ideoloji istiqamət milli-mühafizəkar + dövlətçi modeldir. Bunun səbəbləri ondan ibarətdir ki, SSRİ-nin tərkibindən çıxandan sonra milli kimlik və dövlətçilik ön plana keçdi.
Qarabağ məsələsi və müharibə təcrübəsi yarandı. Milli birlik, təhlükəsizlik və dövlətə bağlılıq prioritet oldu.
İqtisadi modelin mahiyyəti ondan ibarət oldu ki, neft gəlirlərinə əsaslanan dövlət kapitalizmi yarandı. Sosial siyasət ideoloji deyil, daha çox yuxarıdan idarə olunur.
Ölkədə cəmiyyətin dəyərləri - ailə, ənənə, din və milli kimlik mühüm rol oynayır.
Siyasi institutların zəifliyi mövcuddur - partiya sistemi zəif inkişaf edib, ideoloji rəqabət məhduddur.
Siyasi institutların zəifliyi mövcuddur - partiya sistemi zəif inkişaf edib, ideoloji rəqabət məhduddur.
Bu tarixi faktorlar səbəbindən sosial-demokratiya kimi ideologiyalar texniki-sosial tələblər səviyyəsində qalır və müstəqil siyasi gücə çevrilə bilmir.
Proseslər gələcəkdə dəyişə bilərmi? Bəli, amma müəyyən şərtlərlə. Sosial-demokratiyanın güclənməsi üçün orta təbəqə sayca və iqtisadi baxımdan güclənməlidir. Sosial bərabərsizlik daha çox ictimai müzakirə mövzusuna çevrilməlidir. Müstəqil həmkarlar ittifaqları və vətəndaş cəmiyyəti inkişaf etməlidir. Sosial-demokrat ideyalar yerli kontekstə uyğunlaşdırılmalıdır (sadəcə Avropa modeli kimi yox).
Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda sosial-demokratiya üçün tam sıfırdan başlamaq lazım deyil, müəyyən sosial baza mövcuddur. Amma qeyd etdiyim kimi bu baza zəif təşkilatlanıb, ideoloji baxımdan formalaşmayıb. Belə bir şəraitdə də hazırda ölkənin siyasi istiqaməti milli-mühafizəkar və dövlətçi model olaraq qalır.
Ədalət Abdinov
.jpg)
0 Комментарии