Yadımdadır, SSRİ-də, təxminən 1975-ci ildə mətbəxdə oturan böyüklər arasında belə bir mübahisə gedirdi: kapitalizm yaxşıdır, yoxsa sosializm? Mən o vaxt hələ məktəbli idim və söhbətin mahiyyətini tam anlamırdım. Amma kişilər qızğın mübahisə edir, qadınlar isə mətbəxdə öz işləri ilə məşğul olurdular.
İllər keçdi. O kişilər çoxdan qocaldılar, bəziləri isə artıq həyatda yoxdur. Mən də yaşa dolmuş bir insanam. Sosializm artıq yoxdur, amma həmin mübahisələr bu gün də davam edir...
Lakin yaşadıqlarımın və gördüklərimin nəticəsi olaraq mən bunu deyərdim: sosializmsiz, pulun və mənfəətin hökm sürdüyü, maddi dəyərlərin mənəvi dəyərlərdən üstün tutulduğu dünyada sonda məhz bu maddiyyat insanlığa qalib gələcək. Bəşəriyyət isə sadəcə deqradasiyaya uğrayacaq. Necə? Çox sadə məntiqlə.
Kapitalizm şəraitində əsas dəyər kapitaldır. Kapital isə özünə doğru cəmləşmə xüsusiyyətinə malikdir. Kapital nə qədər çox olarsa, sahibi onu daha da artırmaq üçün bir o qədər çox imkana malik olur. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, kapital irs yolu ilə ötürülür, yəni nəsildən-nəslə toplanaraq daha da böyüyür. Həm də böyük kapitalla hakimiyyət bir-birini qarşılıqlı şəkildə tamamlayır. Bunlardan biri digəri olmadan mövcud ola BİLMƏZ.
Kapitalizmdə amansız rəqabət həyatın ayrılmaz hissəsidir. Qalib gələn daha hiyləgər olandır. Böyük kapitala sahib olmaqla hər şeyi almaq mümkündür. İnformasiya məkanını da. Məhkəmələri, hüquq sistemini və başqa sahələri demirəm belə...
Məqsədin kapital olduğu bir dünyada hər şey satılır. Sadəcə qiymətini müəyyən etmək lazımdır. Sonra isə sövdələşməni qanuni və cəlbedici bir qablaşdırmada təqdim etmək kifayətdir. Hətta bəzən almağa da ehtiyac olmur. Sadəcə maneəni aradan götürürlər. Sonrası isə hamıya məlum ssenaridir. Bəzən bu, daha ucuz başa gəlir.
Kapitalın qanunlarına görə, gec-tez dövlətin demək olar ki, bütün sərvəti bir neçə nəfərin əlində cəmlənəcək. Bu qaçılmazdır. Çünki yuxarıda deyilənlər bunu şərtləndirir. Pul + hakimiyyət = daha çox pul və daha çox hakimiyyət. Daimi rəqabət şəraitində isə oyunçular yalnız sıradan çıxırlar. Yeni güclərin meydana çıxma ehtimalı demək olar ki, sıfra enir.
Kapitalizm şəraitində pul artıq sadəcə ödəniş vasitəsi olmur. O, məqsədə çatmaq vasitəsinə çevrilir, məqsəd isə öz mövqeyində əbədi hökmranlıq etmək olur.
Demokratiya və azadlıq haqqında bütün bu nağıllar sadəlövh insanların təsəllisidir. Bunlar iri kapitalın öz məqsədlərinə çatmaq üçün istifadə etdiyi alətlərdir.
Dünyada nə həqiqi demokratiya var, nə də həqiqi azadlıq. Hətta qanunlar da əsl mənada mövcud deyil. Yeganə işləyən qanun kapitalın və kobud gücün qanunudur. Bunu yalnız ən sadəlövh və ən düşüncəsiz insanlar görmür və anlamırlar.
Ətrafımızda baş verən bütün proseslər, satılmış yerli hakimiyyətlərin oyunları, lokal münaqişələr, silahlı toqquşmalar, çevrilişlər, iqtisadi böhranlar, hətta pandemiyalar belə müəyyən sifarişçilərin, müəlliflərin və icraçıların maraqlarına xidmət edən hadisələrdir. Onların əsas məqsədi kapitalı artırmaq və hökmranlığı gücləndirməkdir.
Lakin yuxarıda qeyd etdiyim kimi, rəqabət qanunlarına uyğun olaraq ali elitalar gec-tez aşağı səviyyəli yerli elitaları ya tam aradan qaldıracaq, ya da özlərinə tam tabe etdirəcəklər (Türkmənistan modeli kimi). Tam qloballaşma baş verəcək, yəni ali elitaların hakimiyyəti milli dövlətlərin sərhədlərini aşacaq. Orta sinif artıq lazım olmadığı üçün məhv ediləcək və bölgü iqtisadiyyatı tətbiq olunacaq.
Bu, zahirən sosializmə bənzəyə bilər. Amma sosializmdən fərqli olaraq, bölgünü sosial bərabərlik prinsiplərinə əsaslanan dövlət deyil, məqsədi əmək adamına parlaq gələcək qurmaq olmayan qlobal kapitalist elitası həyata keçirəcək. Tarix boyu heç bir kapitalist zəhmətkeşlərin rifahını bir sinif olaraq düşünməyib. Çünki kapital sahibi heç vaxt öz qullarının sosial rifahı üçün əlavə vəsait xərcləmək istəməz. Kapitalist üçün bəzən pulu sobada yandırmaq fəhlələr üçün pulsuz məktəb tikməkdən daha asandır. Üstəlik, kapitala geniş dünyagörüşünə malik savadlı insanlar lazım deyil. Ona yalnız dar ixtisaslı mütəxəssislər lazımdır ki, onlar dünyanın bütöv mənzərəsini görməsinlər və sinfi şüura malik olmasınlar.
Buna görə də mənə təəccüblü gəlir ki, hər gün istirahətsiz işləyən, uşaqlarını demək olar ki, görməyən insanlar kapitalizmi müdafiə edirlər. Onlar səhər evdən çıxanda uşaqları hələ yatır, axşam qayıdanda isə artıq yatmış olurlar. Onlar kapitalizmi ona görə müdafiə edirlər ki, onlara bunun düzgün olduğu təlqin edilib. Guya başqa həyat mövcud deyil. Guya hər kəs çalışıb milyonçu ola bilər, onlar kimi.
Əslində isə bizim kimi adi insanların heç biri bunu bacarmayacaq. Oliqarxların gəmisində yerlər çoxdan tutulub. Onların öz övladları, qohumları, klanları var. Onlar məhz həmin çevrəni saxlayır və həmin çevrə də onları dəstəkləyir. Onlara rəqib lazım deyil.
Kapitalizmdə guya hamının bərabər imkanlara malik olması haqqında nağıl isə yalnız çox məhdud düşüncəli insanın inana biləcəyi mifdir. Bill Qeytsin övladı ilə "Araz" marketdə yükdaşıyanın övladı Nurlanın hansı bərabər imkanları ola bilər?
Gənclər bilmirlər ki, Stalin dövrünün SSRİ-sində nazir oğlunun da, ucqar kənddə yaşayan kəndli oğlunun da ali məktəbə qəbul üçün başlanğıc imkanları həqiqətən eyni idi. Çünki ali məktəblərə qəbul pul və ya tanışlıq hesabına deyil, bilik səviyyəsinə əsasən aparılırdı.
Beləliklə, qarşımızda deqradasiyaya doğru gedən bir dünya dayanır. Niyə deqradasiya? Çünki amansız rəqabət sonda özü-özünü məhv edir.
Türkmənistana baxın! Türkmənbaşı bütün yarışların, hətta gözəllik müsabiqələrinin belə qalibidir. Hakimiyyət və xalq – iki fərqli təbəqə sanki paralel aləmlərdə yaşayır.
İstixana şəraitində isə yalnız zəif bitki yetişə bilər və onun meyvələri də zəif olacaq. Məhz bu da deqradasiyadır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии