Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın “Süni intellektin dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu artmaqdadır və artıq mərkəzi yer tutur” fikri, əslində, texnoloji inkişafla milli təhlükəsizlik arasındakı münasibətdə baş verən fundamental dəyişiklikləri ifadə edir. Bu fikir 29 iyun 2026-cı ildə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasındakı çıxışda səsləndirilib. O, həmin çıxışda süni intellektin həm yeni imkanlar, həm də yeni təhlükələr yaratdığını, xüsusilə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi risklərinə hazır olmaq lazım gəldiyini vurğulayıb.
1. “Mərkəzi yer tutur” ifadəsi nə deməkdir?
Əvvəllər dövlət təhlükəsizliyi əsasən ordu, silahlanma, kəşfiyyat, sərhəd mühafizəsi və diplomatik imkanlarla əlaqələndirilirdi. İndi isə bunlara daha bir strateji resurs — məlumatı sürətlə toplamaq, emal etmək və ondan nəticə çıxarmaq qabiliyyəti əlavə olunur.
Süni intellekt:
- böyük həcmdə informasiyanı insanlardan daha sürətlə təhlil edə bilər;
- kibertəhlükələr barədə erkən xəbərdarlıq sistemlərini gücləndirə bilər;
- saxta və manipulyativ informasiya kampaniyalarının aşkarlanmasına kömək edə bilər;
- kritik infrastrukturun — enerji, rabitə, maliyyə və nəqliyyat sistemlərinin — təhlükəsizliyinin monitorinqində istifadə oluna bilər;
- dövlətin fövqəladə vəziyyətlərə daha sürətli reaksiya verməsinə imkan yarada bilər;
- müdafiə və kəşfiyyat sistemlərində qərarverməyə yardımçı ola bilər.
Bu mənada süni intellekt artıq sadəcə iqtisadiyyatın və texnologiyanın inkişaf vasitəsi deyil, dövlət gücünün elementlərindən birinə çevrilir.
2. Təhlükəsizlik baxımından əsas dəyişiklik
Burada mühüm məqam var: süni intellekt yalnız dövlətləri qoruyan vasitə deyil, dövlətlərə qarşı istifadə edilə bilən vasitə dədir.
Məsələn, süni intellektdən istifadə etməklə kiberhücumların avtomatlaşdırılması, saxta görüntü və səslərin hazırlanması, informasiya manipulyasiyasının miqyasının genişləndirilməsi və dövlət sistemlərində zəifliklərin daha sürətli müəyyənləşdirilməsi mümkün ola bilər.
Məhz buna görə Mehriban Əliyevanın fikrində ikinci mühüm məqam — “yeni imkanlar, eyni zamanda, yeni təhlükələr” ifadəsi — birincidən ayrılmamalıdır.
Başqa sözlə, süni intellekt təhlükəsizliyi avtomatik şəkildə artırmır. Süni intellektə sahib olmaq üstünlükdür, lakin ondan təhlükəsiz və məsuliyyətli istifadə etmək həmin üstünlüyün real dövlət gücünə çevrilməsi üçün şərtdir.
3. Kibertəhlükəsizliklə süni intellektin birləşməsi
Bu fikir xüsusilə kibertəhlükəsizlik kontekstində əhəmiyyətlidir. Dövlətin rəqəmsal sistemləri genişləndikcə onun hücum səthi də böyüyür. Buna görə ənənəvi “müdafiə” modelindən proqnozlaşdıran və qabaqlayıcı təhlükəsizlik modelinə keçid əhəmiyyət qazanır.
Məsələn, süni intellekt normal şəbəkə davranışını öyrənərək ondan kəskin fərqlənən fəaliyyəti müəyyən edə bilər. Beləliklə, məqsəd yalnız hücum baş verdikdən sonra cavab vermək deyil, təhlükəni mümkün qədər erkən aşkar etməkdir.
Azərbaycanın 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında da dövlət orqanlarında süni intellekt tətbiq edilən sahələrdə informasiya təhlükəsizliyi risklərinin təhlili və müvafiq təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi nəzərdə tutulur.
4. Məsələnin Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyəti
Bu fikri Azərbaycanın dövlət siyasəti kontekstində oxuduqda onun praktiki tərəfi daha aydın görünür.
2026-cı ilin fevralında yaradılan Rəqəmsal İnkişaf Şurasının məqsədləri sırasında milli texnoloji potensialın gücləndirilməsi və rəqəmsal suverenliyin möhkəmləndirilməsi də göstərilib.
Bu, çox vacib anlayışdır. Çünki gələcəkdə dövlətin təhlükəsizliyi yalnız öz sərhədləri daxilində fiziki nəzarətdən asılı olmayacaq. Dövlətin:
məlumatı → hesablama imkanları → rəqəmsal infrastrukturu → süni intellekt modelləri → kadrları → kibertəhlükəsizlik sistemi
üzərində nə dərəcədə müstəqil olması da milli təhlükəsizliyin komponentinə çevriləcək.
Ona görə də “rəqəmsal suverenlik” müəyyən mənada XXI əsrin texnoloji müstəqilliyi kimi başa düşülə bilər.
5. Lakin burada ciddi bir risk də var
Süni intellektin təhlükəsizlikdə rolunun artması dövlətin bütün qərarlarını maşına həvalə etməsi demək olmamalıdır.
Çünki süni intellekt:
- yanlış nəticə çıxara bilər;
- qərəzli məlumat əsasında səhv qərar verə bilər;
- manipulyasiya edilə bilər;
- kiberhücumun hədəfinə çevrilə bilər;
- insanın məsuliyyətini və hüquqi cavabdehliyini əvəz edə bilməz.
Xüsusilə hərbi və təhlükəsizlik sahəsində “alqoritm belə dedi” prinsipi qəbuledilməz risk yarada bilər. Son qərarın hüquqi və siyasi məsuliyyəti insanda və dövlət institutlarında qalmalıdır.
* * *
Mehriban Əliyevanın fikrinin əsas mahiyyətini belə ümumiləşdirmək olar:
XXI əsrdə dövlət təhlükəsizliyi təkcə silah və hərbi güclə deyil, həm də məlumatı, rəqəmsal infrastrukturu və süni intellekt texnologiyalarını idarə etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunacaq.
Bu baxımdan onun “süni intellekt artıq mərkəzi yer tutur” fikri texnologiyanın təhlükəsizlik sisteminə sadəcə əlavə vasitə kimi daxil olmasını deyil, təhlükəsizlik anlayışının özünün dəyişməsini ifadə edir.
Ən maraqlısı isə budur ki, dövlətlər üçün gələcək rəqabət yalnız “kim daha çox süni intellektə malikdir?” sualı ilə müəyyənləşməyəcək. Daha mühüm sual belə olacaq:
Kim süni intellekti daha təhlükəsiz, daha müstəqil, daha sürətli və milli maraqlara uyğun idarə edə bilir?
Azərbaycanın 2025–2028-ci illər Süni İntellekt Strategiyası və 2026-cı ildə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması göstərir ki, bu məsələ artıq yalnız nəzəri müzakirə deyil, dövlət siyasətinin ayrıca istiqamətinə çevrilib.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии