Sosial şəbəkələr, xüsusilə Facebook, müasir insanın fikir mübadiləsi apardığı, müxtəlif baxışlarla tanış olduğu, ictimai-siyasi və sosial məsələləri müzakirə etdiyi mühüm platformalardan birinə çevrilib. Lakin Facebookun Azərbaycan seqmentində müşahidə olunan diskussiya mənzərəsi ciddi narahatlıq doğurur. Burada problem yalnız ayrı-ayrı istifadəçilərin kobud davranışından ibarət deyil. Daha dərin məsələ fikir mübadiləsi mədəniyyətinin, arqumentlə düşünmək və qarşı tərəfin mövqeyini anlamaq bacarığının zəifləməsidir.
Ən diqqətçəkən problemlərdən biri insanların öz fikirlərini və baxışlarını faktlarla əsaslandırmaq, həmin faktları təhlil etmək və nəticələr çıxarmaq bacarığının aşağı səviyyədə olmasıdır. Bir çox müzakirələrdə faktın özü ilə fakt haqqında şəxsi münasibət bir-birinə qarışdırılır. Kimsə müəyyən hadisə barədə fikir söyləyir və həmin fikrin həqiqət olduğunu düşünür. Halbuki fikir fakt deyil, faktın şərhi isə avtomatik olaraq həqiqətə çevrilmir.
Normal diskussiyada insan öz mövqeyini arqumentlərlə əsaslandırır, qarşı tərəfin arqumentlərini dinləyir, onların zəif və güclü tərəflərini göstərir və lazım gəldikdə öz mövqeyinə düzəliş edir. Facebookun Azərbaycan seqmentində isə çox vaxt bunun tam əksi baş verir: insan əvvəlcə mövqeyini müəyyənləşdirir, sonra həmin mövqeyi müdafiə etmək üçün istənilən arqumenti seçir. Qarşı tərəfin gətirdiyi fakt isə onu düşünməyə vadar edən material deyil, hücum üçün bəhanəyə çevrilir.
Fərqli fikrə dözümsüzlük
Diskussiya mədəniyyətinin əsas şərtlərindən biri fikir ayrılığına dözümlülükdür. Eyni məsələ haqqında müxtəlif insanların müxtəlif nəticələrə gəlməsi tamamilə təbiidir. Lakin sosial şəbəkələrdə fikir ayrılığı çox zaman şəxsi düşmənçilik kimi qəbul edilir.
Bir insanın müəyyən məsələdə bizimlə razılaşmaması onun savadsız, əxlaqsız, satqın və ya düşmən olması demək deyil. Buna baxmayaraq, müzakirələrdə tez-tez məhz belə yanaşmanın şahidi oluruq. Arqumentə arqumentlə cavab vermək əvəzinə şəxsin özünə hücum edilir.
Beləliklə, “sənin fikrin yanlışdır” ifadəsindən “sən özün pissən” nəticəsinə keçilir.
Bu isə artıq diskussiya deyil.
Müəllif və oxucu arasında düşmənçilik
Facebookda müəllif-oxucu münasibətlərinin bəzən düşmənçilik səviyyəsinə çatması xüsusilə düşündürücüdür.
Müəllif müəyyən məsələ barədə yazı yazır. Oxucu yazının konkret müddəalarından birinə etiraz edə bilər. Bu, normaldır. Hətta ciddi və intellektual diskussiyanın başlanğıcı da məhz belə etirazdan yarana bilər. Lakin çox vaxt oxucu yazının məzmununu təhlil etmək əvəzinə müəllifin şəxsiyyətini müzakirə etməyə başlayır.
“Müəllif bunu niyə yazıb?”, “Bu adam kimdir?”, “Bunun məqsədi nədir?”, “Bunun arxasında kim dayanır?” kimi suallar bəzən arqumentlərin yerini tutur.
Digər tərəfdən, müəllif də tənqidi qəbul etmək əvəzinə oxucunu aşağılamağa, onu savadsız və cahil adlandırmağa başlayır.
Nəticədə fikir müzakirəsi şəxsiyyətlərin qarşıdurmasına çevrilir.
Söyüş və təhqirin “arqumentə” çevrilməsi
Ən acınacaqlı hallardan biri söyüşün və təhqirin diskussiyanın adi elementinə çevrilməsidir.
Arqumenti olmayan insanın ən asan silahı təhqirdir. Çünki faktı araşdırmaq, məntiqi arqument qurmaq, statistik məlumatı yoxlamaq və qarşı tərəfin mövqeyini təhlil etmək zəhmət tələb edir. Təhqir isə heç bir intellektual əmək tələb etmir.
Bəzən bir istifadəçinin yazdığı onlarla şərhdə bir dənə də olsun ciddi arqumentə rast gəlmək mümkün deyil. Bunun əvəzində kobud ifadələr, istehza, məsxərə və şəxsi hücumlar üstünlük təşkil edir.
Bu zaman insan əslində öz mövqeyini deyil, arqumentsizliyini nümayiş etdirir.
Apodiktik düşüncə: “Mən deyirəmsə, deməli, doğrudur”
Facebook diskussiyalarında başqa bir problem apodiktik yanaşmadır. Apodiktik fikir özünü şübhəsiz və mütləq həqiqət kimi təqdim edən fikirdir.
“Məsələ belədir vəssalam”, “Hamı bunu bilir”, “Başqa cür düşünmək mümkün deyil”, “Mən bunu bilirəm” kimi ifadələr diskussiyanın qarşısını alır.
Halbuki ciddi düşüncə üçün “Bəlkə mən yanılıram?”, “Bu faktın başqa izahı ola bilərmi?”, “Mənim nəticəmi təsdiqləyən sübut varmı?” sualları son dərəcə vacibdir.
İntellektual insanın üstünlüyü heç vaxt yanılmamasında deyil. Əksinə, yanıla biləcəyini qəbul etməsindədir.
Daha təhlükəli mərhələ: sofistik diskussiya
Lakin bütün bunlardan daha xoşagəlməz məqam sofistik diskussiyanın yayılmasıdır.
Sofistikanın mahiyyəti həqiqəti tapmaqdan çox, mübahisədə qalib gəlmək üçün məntiqi hiylələrdən istifadə etməkdir. Belə diskussiyada məqsəd qarşı tərəfin arqumentini obyektiv təhlil etmək deyil, onu necə olur-olsun susdurmaqdır.
Məsələn, qarşı tərəfin dediyini qəsdən təhrif etmək, onun sözlərindən başqa nəticə çıxarmaq, mövzuya aidiyyəti olmayan məsələləri ortaya atmaq, şəxsin keçmişdəki səhvlərini müzakirəyə gətirmək, “sən də belə etmisən” deməklə əsas suala cavab verməmək, çoxluğun fikrini həqiqətin sübutu kimi təqdim etmək sofistik üsullara nümunə ola bilər.
Belə vəziyyətdə insan həqiqəti axtarmır. O, mütləq özünü haqlı çıxarmağa çalışır. Bu isə sağlam ictimai müzakirə üçün son dərəcə təhlükəli tendensiyadır.
Bəs problem haradan yaranır?
Bu vəziyyəti yalnız Facebookun öz xüsusiyyəti ilə izah etmək düzgün olmaz. Sosial şəbəkə cəmiyyətdə mövcud olan davranış modellərini sadəcə daha görünən edir.
Tənqidi düşüncə vərdişlərinin zəifliyi, oxuma və araşdırma mədəniyyətinin aşağı olması, emosional reaksiyanın rasional təhlili üstələməsi, fərqli fikrə dözümsüzlük və şəxsi mübahisələrin ictimai müzakirələri əvəz etməsi bu problemin əsas səbəbləri arasında sayıla bilər.
Üstəlik, sosial şəbəkənin anonimlik və məsafə imkanları insana real həyatda söyləməyə çəkinəcəyi sözləri yazmaq rahatlığı verir. Qarşısındakı insanın üzünü görməyən istifadəçi daha asan təhqir edir, daha asan ittiham irəli sürür və öz sözlərinin nəticələri barədə daha az düşünür.
Diskussiya nə olmalıdır?
Əsl diskussiya qarşı tərəfi məğlub etmək sənəti deyil, həqiqətə yaxınlaşmaq vasitəsidir. Sağlam diskussiyada insan:
fikrini fakt və arqumentlə əsaslandırır;
faktla şəxsi mülahizəni fərqləndirir;
qarşı tərəfin dediyini təhrif etmir;
şəxsiyyəti deyil, fikri tənqid edir;
bilmədiyi məsələ haqqında “bilmirəm” deməkdən çəkinmir;
səhv etdikdə mövqeyini dəyişə bilir;
qarşı tərəfin arqumentində həqiqət payı varsa, onu qəbul edir;
emosional təhqiri arqument kimi təqdim etmir.
Ən əsası isə insan başa düşməlidir ki, qarşı tərəflə razılaşmamaq ona qarşı düşmənçilik etmək hüququ vermir.
Facebookun Azərbaycan seqmentində diskussiya mədəniyyətinin yüksəldilməsi üçün ilk növbədə bu sadə prinsipə qayıtmaq lazımdır: insanla onun fikrini bir-birindən ayırmaq.
Sizin fikriniz səhv ola bilər, amma bu, sizin pis insan olduğunuz anlamına gəlmir. Mənim fikrim də səhv ola bilər və bu, mənim düşmən olduğumu göstərmir.
Əgər bunu qəbul edə bilsək, mübahisə münaqişəyə deyil, dialoqa çevrilər.
Əks halda Facebookda yüzlərlə şərh yazıb heç bir fikir mübadiləsi aparmamaq, saatlarla mübahisə edib heç nə öyrənməmək və sonda yalnız qarşılıqlı təhqirlərlə kifayətlənmək davam edəcək.
Əsl mədəniyyət insanın nə qədər sərt danışmasında deyil, qarşı tərəflə razılaşmadığı halda belə ona hörmət edə bilməsindədir.
Facebookun Azərbaycan seqmentinin bu gün ən çox ehtiyac duyduğu şey də məhz budur: daha çox informasiya deyil, daha çox düşüncə; daha çox şərh deyil, daha çox arqument; daha çox hay-küy deyil, daha çox diskussiya mədəniyyəti.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии