37 il əvvəl, 23 sentyabr 1989-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Azərbaycan SSR-in suverenliyi haqqında Konstitusiya Qanunu qəbul etdi. Azərbaycan SSRİ-nin 21 aprel 1978-ci il Konstitusiyasında da Azərbaycanın suverenliyi təsbit olunmuşdur. Burada ilk baxışda ziddiyyət görünür, amma hüquqi baxımdan əsas məsələ “suverenlik” sözünün iki müxtəlif məzmunda işlənməsidir.
Burada ilk baxışda ziddiyyət görünür, amma hüquqi baxımdan əsas məsələ “suverenlik” sözünün iki müxtəlif məzmunda işlənməsidir.
1978-ci il Konstitusiyasında suverenlik vardı, amma SSRİ çərçivəsində
1978-ci il Azərbaycan SSR Konstitusiyası Azərbaycanı SSRI-nin tərkibində olan ittifaq respublikası kimi müəyyən edirdi. Yəni respublikanın öz Konstitusiyası, dövlət hakimiyyəti orqanları və müəyyən dövlət səlahiyyətləri vardı, lakin Azərbaycan SSR SSRİ-nin tərkib hissəsi idi.
Ona görə də həmin Konstitusiyadakı “suverenlik” anlayışını müstəqil dövlət suverenliyi kimi başa düşmək düzgün olmaz. Azərbaycan SSR-in suverenliyi SSRİ Konstitusiyası və sovet federativ sistemi ilə məhdudlaşırdı.
1989-cu il qanununun mahiyyəti bundan fərqli idi
23 sentyabr 1989-cu ildə qəbul edilən suverenlik haqqında Konstitusiya Qanunu artıq Azərbaycan SSR-in ittifaq hakimiyyətindən daha geniş siyasi-hüquqi müstəqilliyini əsaslandıran yeni mərhələ idi.Buradakı əsas fərq belə ifadə edilə bilər:
1978-ci il Konstitusiyası — SSRİ daxilində respublika suverenliyi;
1989-cu il Konstitusiya Qanunu — SSRİ daxilində Azərbaycan SSR-in suveren hüquqlarının üstünlüyünü və genişləndirilməsini tələb edən yeni hüquqi mərhələ.
Yəni 1989-cu il sənədi 1978-ci il Konstitusiyasındakı suverenlik anlayışını sadəcə təkrar etmirdi; onun real məzmununu dəyişdirməyə və ittifaq mərkəzinin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmağa yönəlmişdi.
Əsas ziddiyyət haradadır?
Daha dəqiq desək, 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan SSR-in dövlətçilik atributları və ittifaq respublikasının müəyyən səlahiyyətləri tanınırdı. Lakin Azərbaycan SSR SSRİ-nin tərkibində olduğundan onun suverenliyi SSRİ-nin konstitusion sistemi ilə məhdudlaşırdı.
1989-cu il prosesində isə artıq respublika qanunlarının və respublika hakimiyyətinin səlahiyyətlərinin ittifaq səviyyəsindəki qərarlar üzərində üstünlüyü məsələsi ortaya çıxırdı.
Daha ciddi məsələ: “1989-cu ildə suverenlik əldə edildi” demək düzgün deyil
1989-cu il 23 sentyabr hadisəsini Azərbaycanın suverenliyinin yaranma tarixi kimi təqdim etmək düzgün deyil. Bu, daha çox Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpası istiqamətində mühüm hüquqi-siyasi mərhələ idi.
Sonrakı proseslər bunu aydın göstərir. 1991-ci ildə qəbul edilən “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı artıq başqa hüquqi mərhələ idi. Həmin Akt Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət olduğunu bəyan edir və 1978-ci il Konstitusiyasının yalnız müstəqillik aktına zidd olmayan müddəalarının qüvvədə qalmasını nəzərdə tuturdu.
Daha dəqiqi belədir
37 il əvvəl 23 sentyabr 1989-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Azərbaycan SSR-in suverenliyi haqqında Konstitusiya Qanunu qəbul etdi. Lakin burada bir məqamı dəqiqləşdirmək vacibdir: Azərbaycan SSR-in suverenlik anlayışı bundan əvvəl, 21 aprel 1978-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyada da öz əksini tapmışdı. Ancaq 1978-ci il Konstitusiyasındakı suverenlik SSRİ-nin tərkibində olan ittifaq respublikasının konstitusion səlahiyyətləri çərçivəsində idi.
1989-cu il Konstitusiya Qanunu isə həmin suverenliyin məzmununun genişləndirilməsi, Azərbaycan SSR-in hüquq və səlahiyyətlərinin ittifaq mərkəzindən qorunması və respublikanın siyasi-hüquqi müstəqilliyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım idi.
Ona görə 23 sentyabr 1989-cu ili Azərbaycanın suverenliyinin yaranma tarixi deyil, dövlət müstəqilliyinə aparan prosesdə mühüm mərhələlərdən biri kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.
Bu yanaşma həm 1978-ci il Konstitusiyasındakı suverenlik faktını, həm də 1989-cu il qanununun yeni siyasi-hüquqi mahiyyətini bir-birinə qarşı qoymadan izah edir. 1991-ci il Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktında da 1978-ci il Konstitusiyasının yalnız yeni müstəqillik prinsiplərinə zidd olmayan müddəalarının qüvvədə saxlanılması ayrıca göstərilmişdi.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии