Cəmiyyətin siyasi həyatını anlamaq üçün onun zahiri mənzərəsi ilə kifayətlənmək olmaz. Parlamentlər, partiyalar, seçkilər, siyasi şüarlar, dövlət qərarları və müxtəlif ictimai təşkilatlar sosial həyatın yalnız görünən tərəfidir. Bu siyasi formaların arxasında isə daha dərin və obyektiv münasibətlər — siniflər və sosial qruplar arasındakı münasibətlər dayanır.
Marksizm ictimai hadisələrə məhz bu nöqteyi-nəzərdən yanaşır: siyasəti iqtisadi və sosial münasibətlərdən ayırmaq olmaz.
Siniflərə bölünmüş cəmiyyətdə insanların ictimai mövqeyi eyni deyil. Onların istehsal vasitələrinə münasibəti, əmək prosesində tutduğu yer, yaratdığı sərvətdən aldığı pay və siyasi hakimiyyətə təsir imkanları fərqlidir. Bu fərqlər sosial maraqların müxtəlifliyini yaradır. Müxtəlif sosial maraqlar isə gec-tez siyasi müstəviyə çıxır.
Siniflər mövcuddursa, sinfi maraqlar da mövcuddur
Siniflər arasındakı münasibətlərə yalnız fərdlərin şəxsi münasibətləri kimi baxmaq ciddi nəzəri səhvdir. İki insanın bir-birinə münasibəti şəxsi xarakter daşıya bilər. Lakin milyonlarla insanın əmək, mülkiyyət və sərvətin bölüşdürülməsi məsələsində tutduğu mövqelər artıq fərdi münasibətlər çərçivəsindən çıxır. Burada obyektiv sosial münasibətlər fəaliyyət göstərir.
İstehsal vasitələrinə sahib olanlarla öz əmək qüvvəsini satmaq məcburiyyətində qalanların ictimai mövqeyi eyni ola bilməz. Onların iqtisadi maraqlarında fərqlər olduğu kimi, əmək münasibətlərinə, əməkhaqqına, mənfəətə, vergi siyasətinə, sosial təminata və dövlətin iqtisadi siyasətinə münasibətlərində də fərqlər meydana çıxır.
Bu fərqlər siyasi mübarizənin sosial əsasını təşkil edir. Ona görə də “siniflər artıq yoxdur”, “hamımız eyni vətəndaşıq”, “siyasət yalnız fərdlərin seçimindən ibarətdir” kimi fikirlər cəmiyyətin sosial quruluşunu izah etmək üçün kifayət etmir. Hüquqi baxımdan vətəndaşların bərabərliyi ilə onların real iqtisadi imkanlarının eyniliyi eyni şey deyil.
Siyasətin arxasında nə dayanır?
Siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə, əslində, müxtəlif sosial maraqların dövlət siyasətinə təsir göstərməsi uğrunda mübarizədir.
Kim vergi yükünü daşıyacaq?
Kim dövlət büdcəsindən daha çox faydalanacaq?
Əməkhaqqının səviyyəsi necə müəyyən ediləcək?
Mənfəət və əmək arasında yaradılmış dəyər necə bölüşdürüləcək?
Torpaq, təbii sərvətlər və iri istehsal vasitələri kimə məxsus olacaq?
Təhsil, səhiyyə və sosial təminat ictimai hüquq kimi, yoxsa bazar münasibətləri çərçivəsində təşkil olunacaq?
Bütün bunlar yalnız iqtisadi suallar deyil. Onların hər biri siyasi xarakter daşıyır. Çünki iqtisadi münasibətlərin hüquqi çərçivəsini, dövlət büdcəsini, vergi sistemini, əmək qanunvericiliyini və mülkiyyət münasibətlərini dövlət müəyyən edir. Beləliklə, iqtisadi maraqlar siyasi münasibətlər vasitəsilə ifadə olunur.
Dövlət məsələsi
Marksist-leninçi nəzəriyyədə dövlət siniflərdən və onların qarşılıqlı münasibətlərindən kənarda dayanan mücərrəd qurum kimi qəbul edilmir.
Dövlət cəmiyyətin müəyyən inkişaf mərhələsində yaranmış siyasi təşkilatdır. Siniflər meydana gəldikdə və onların maraqları barışmaz xarakter aldıqda cəmiyyətin idarə olunması, hökmranlığın və ictimai nizamın təmin edilməsi üçün xüsusi siyasi mexanizmə ehtiyac yaranır.
Bu baxımdan dövlətin qanunlarına, iqtisadi siyasətinə və siyasi institutlarına yalnız onların formal görünüşü ilə qiymət vermək kifayət deyil. Əsas sual budur: Bu siyasi və hüquqi mexanizmlər hansı ictimai münasibətləri qoruyur və hansı sosial maraqları ifadə edir? Məhz bu sual sosial-siyasi hadisələrin sinfi mahiyyətini üzə çıxarmağa imkan verir.
Milli məsələni sinfi münasibətlərdən ayırmaq olmaz
Milli münasibətlər də sosial-siyasi münasibətlərin mühüm sahəsidir. Müxtəlif xalqların bir-birinə münasibətini yalnız milli xarakter, tarix və ya mədəni fərqlərlə izah etmək kifayət deyil. Milli münasibətlərin arxasında iqtisadi və siyasi maraqlar da dayanır.
Eyni millətin daxilində müxtəlif siniflər və sosial təbəqələr mövcuddur. Onların milli məsələyə münasibəti də eyni olmaya bilər. Burada prinsipial sual ortaya çıxır: “Millətin mənafeyi” dedikdə kimin mənafeyi nəzərdə tutulur?
Hakim sinfin milli maraq kimi təqdim etdiyi məsələ ilə əməkçi kütlələrin real maraqları hər zaman üst-üstə düşməyə bilər. Kapitalın marağı ilə fəhlənin marağını, inhisarın marağı ilə istehlakçının marağını, iri torpaq sahibinin marağı ilə kənd zəhmətkeşinin marağını sadəcə “milli maraq” anlayışı altında birləşdirmək sosial ziddiyyətləri görünməz etmək deməkdir. Buna görə marksist yanaşma milli məsələyə sinfi məzmunundan ayrılıqda baxmır.
Millətlər niyə dost, yaxud düşmən ola bilər?
Milli münasibətlərin xarakteri dəyişməz deyil. Tarixdə müxtəlif xalqlar arasında həm dostluq və əməkdaşlıq, həm də müharibə və düşmənçilik münasibətləri olmuşdur. Bu dəyişiklikləri yalnız xalqların xarakteri ilə izah etmək olmaz.
Hansı sosial qüvvələrin hakim mövqedə olması, hansı iqtisadi maraqların üstünlük təşkil etməsi və dövlətlərin hansı sosial-iqtisadi məqsədlərə xidmət etməsi beynəlxalq münasibətlərin xarakterinə ciddi təsir göstərir. Marksizm buna görə də xalqları bir-birinə qarşı qoyan milli düşmənçiliyin sosial köklərini araşdırır.
Əməkçi insanların maraqları çox vaxt onları milli sərhədlərdən kənarda da bir-birinə yaxınlaşdırır. Çünki müxtəlif ölkələrdə yaşayan əməkçilərin əmək, sosial təminat və istismar məsələlərində oxşar problemləri ola bilər. Buradan marksizmin məşhur prinsipi meydana çıxır: “Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!”
Bu çağırış millətlərin mövcudluğunu inkar etmək deyil. Əksinə, milli münasibətlərdə sinfi həmrəyliyin əhəmiyyətini vurğulayan siyasi prinsipdir.
İdeologiya niyə vacibdir?
Sinfi münasibətlər yalnız iqtisadi sahədə baş vermir. Onlar insanların düşüncəsinə də təsir göstərir.
Cəmiyyətdə mövcud olan sosial münasibətlər haqqında müxtəlif ideoloji izahlar meydana çıxır. Bir ideologiya mövcud münasibətləri təbii və dəyişməz göstərə bilər, başqa bir ideologiya isə həmin münasibətlərin tarixi və dəyişdirilə bilən xarakterini ön plana çəkə bilər.
Marksist yanaşmanın vəzifəsi mövcud ictimai münasibətlərin zahiri görünüşü ilə kifayətlənməmək, onların maddi əsasını açmaqdır.
İnsanlara “belə həmişə olub və belə də qalacaq” deyildikdə, tarixi prosesin özü inkar edilir. Halbuki insan cəmiyyətinin tarixi göstərir ki, ictimai quruluşlar dəyişmiş, bir iqtisadi münasibətlər sistemi digərini əvəz etmişdir. Deməli, heç bir sinfi quruluş əbədi deyil.
Sinfi mübarizə tarixi hərəkətin mühüm mənbəyidir
Marksizm üçün sinfi mübarizə sadəcə siyasi partiyalar arasında mübarizə deyil. O, cəmiyyətin maddi əsaslarından doğan daha geniş prosesdir.
Əmək şəraiti uğrunda mübarizə, əməkhaqqının artırılması tələbi, sosial təminat uğrunda mübarizə, torpaq məsələsi, mülkiyyət münasibətlərinin dəyişdirilməsi tələbi, sosial bərabərsizliklə mübarizə və siyasi hakimiyyət məsələsi müxtəlif formalarda sinfi mübarizənin təzahürləri ola bilər.
Bu mübarizə müxtəlif tarixi şəraitlərdə müxtəlif formalara malik olur. Əsas məsələ onun hansı sosial ziddiyyətlərdən doğduğunu müəyyən etməkdir.
Kommunist perspektivinin əsas məsələsi
Kommunist nəzəriyyənin məqsədi yalnız bir hakim sinfin yerinə digər hakim sinfin gətirilməsi ilə məhdudlaşmır.
Kommunizmin nəzəri məqsədi insanın insan tərəfindən istismarının iqtisadi əsaslarını aradan qaldırmaq, istehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyətin inkişafını təmin etmək və sinifsiz cəmiyyətə keçid üçün maddi-sosial şərait yaratmaqdır.
Bu baxımdan kommunizm sadəcə siyasi şüar deyil. O, cəmiyyətin sosial quruluşunun dəyişdirilməsi haqqında nəzəri və tarixi proqram kimi çıxış edir.
Siniflər aradan qalxdıqca onların qarşıdurmasına əsaslanan siyasi münasibətlərin də əvvəlki məzmunu dəyişməlidir.
Əsas məsələ: hadisənin görünən tərəfi yox, mahiyyəti
Sosial-siyasi hadisələri təhlil edərkən əsas sual yalnız “kim nə dedi?” və ya “hansı siyasətçi hansı qərarı verdi?” olmamalıdır. Daha fundamental suallar bunlardır:
Bu qərarın arxasında hansı sosial maraq dayanır?
Mövcud iqtisadi münasibətlərdən kim faydalanır?
Mülkiyyət münasibətləri necə qurulub?
İctimai sərvətin bölüşdürülməsi hansı prinsiplərlə aparılır?
Əməkçi insanların cəmiyyətin sərvətinin yaradılmasında rolu ilə həmin sərvətdən aldıqları pay arasında hansı münasibət mövcuddur?
Dövlət siyasəti hansı sosial münasibətləri möhkəmləndirir?
Məhz bu suallar sosial-siyasi hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etməyə imkan verir.
* * *
Cəmiyyətdə siniflər mövcud olduğu müddətdə onların maraqları da mövcud olacaq. Müxtəlif sosial qruplar arasındakı münasibətlər iqtisadi sahə ilə məhdudlaşmayacaq, siyasi xarakter daşıyacaq.
Milli münasibətlər, dövlət siyasəti, iqtisadi qərarlar və ictimai mübarizə də bu sosial münasibətlər sistemindən kənarda deyil.
Marksist-leninçi təhlilin əsas üstünlüyü hadisələri ayrı-ayrı faktların və şəxslərin səviyyəsində deyil, onların arxasında dayanan ictimai münasibətlər sistemi daxilində araşdırmağa çalışmasıdır.
Sinifləri görmədən siyasəti, iqtisadi münasibətləri görmədən sinifləri, iqtisadi bazanı görmədən isə sosial-siyasi hadisələrin mahiyyətini tam anlamaq mümkün deyil.
Cəmiyyətin dəyişdirilməsi haqqında ciddi düşünmək istəyən hər bir nəzəriyyə əvvəlcə bu suala cavab verməlidir: insanlar arasında mövcud olan sosial münasibətlərin maddi əsası nədir və həmin münasibətlər hansı tarixi şəraitdə meydana gəlmişdir?
Marksizmin cavabı bundan ibarətdir: ictimai həyatın siyasi formalarının dərinliyində istehsal münasibətləri, mülkiyyət münasibətləri və sinfi maraqlar dayanır. Bu münasibətlər dəyişmədən sosial-siyasi həyatın mahiyyətini dəyişdirmək də mümkün deyil.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии