Komsomoldan Bakı rəhbərliyinə
Azərbaycanın sovet dövrü siyasi tarixində elə dövlət xadimləri var ki, onların adları müəyyən bir vəzifə ilə deyil, bütöv bir siyasi-inzibati sistemlə assosiasiya olunur. Əli Həbib oğlu Kərimov belə şəxslərdən biridir.
1919-cu ildə anadan olan Əli Kərimov sovet Azərbaycanının siyasi elitasında təxminən yarım əsrə yaxın davam edən karyera yolu keçmişdir. O, 1947-ci ildə Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilmiş, sonrakı illərdə daxili işlər naziri, Nazirlər Soveti sədrinin müavini, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri, Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi və Dövlət Əmək Komitəsinin sədri kimi yüksək vəzifələr daşımışdır.
Bu karyera xətti təsadüfi görünmür. Sovet siyasi sistemində komsomol gənc kadrların seçildiyi və gələcək partiya-dövlət rəhbərlərinin hazırlandığı mühüm siyasi məktəblərdən biri idi. Əli Kərimovun da siyasi yüksəlişi məhz bu sistem daxilində başlamış və müxtəlif mərhələlərdən keçərək respublikanın ən mühüm idarəçilik postlarına qədər davam etmişdir.
Stalin dövrünün sonu və siyasi keçid
Əli Kərimovun siyasi fəaliyyətinin ilk böyük mərhələsi Stalin dövrünün son illərinə təsadüf edir. O, 1947–1952-ci illərdə Azərbaycan komsomoluna rəhbərlik etmişdir. Həmin illərdə sovet siyasi sistemində kadrların seçilməsi və irəli çəkilməsi ciddi şəkildə partiya strukturlarının nəzarətində idi.
Kərimovun 1952-ci ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul işə keçirilməsi onun artıq gənclər təşkilatının rəhbəri səviyyəsindən respublikanın əsas siyasi aparatına daxil olduğunu göstərirdi.
Onun siyasi karyerasında ən diqqətçəkən məqam isə 1956-cı ildə Azərbaycan SSR daxili işlər naziri təyin olunmasıdır. Bu tarix xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki 1956-cı il Sovet İttifaqının siyasi tarixində Stalinin ölümündən sonrakı destalinizasiya prosesinin mühüm mərhələsidir. Əli Kərimovun daxili işlər naziri vəzifəsinə gəlməsi də məhz bu siyasi keçid dövrünə düşür.
Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin rəsmi tarix materiallarında Kərimovun 1956–1960-cı illərdə nazir olduğu göstərilir; digər arxiv xarakterli mənbələrdə onun nazirlik müddəti 11 avqust 1956 – 5 fevral 1960 kimi verilir.
Burada bir məsələyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır: Əli Kərimovun nazir olduğu dövrü onun şəxsi təşəbbüsü ilə həyata keçirilmiş konkret repressiv və ya siyasi tədbirlərlə əlaqələndirmək üçün ayrıca arxiv sənədləri lazımdır. Belə sənədlər olmadan ona müəyyən siyasi hadisələrə görə fərdi məsuliyyət yükləmək tarixi baxımdan düzgün olmaz.
Daxili işlər naziri: siyasi etimadın göstəricisi
Daxili işlər naziri vəzifəsi sovet sistemində sıradan inzibati post deyildi. Bu struktur ictimai asayişə, milis sisteminə və dövlətin daxili təhlükəsizlik mexanizmlərinin mühüm hissəsinə cavabdeh idi. Buna görə Əli Kərimovun bu vəzifəyə gətirilməsi onun respublika rəhbərliyi və sovet siyasi sistemi baxımından yüksək etimad qazanmış kadr olduğunu göstərən mühüm faktdır. Lakin onun nazirliyi uzun sürmədi.
1960-cı ildə Kərimov Daxili İşlər Nazirliyindən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini vəzifəsinə keçirildi. Bu dəyişiklik onun siyasi karyerasının istiqamətinin hüquq-mühafizə sistemindən ümumi dövlət idarəçiliyinə keçdiyini göstərirdi.
Nəzarət sisteminin rəhbəri
1960–1965-ci illər Əli Kərimovun dövlət idarəçiliyində daha yüksək pilləyə qalxdığı mərhələ oldu. O, Nazirlər Soveti sədrinin müavini olmaqla yanaşı, 1962-ci ildən Azərbaycan KP MK katiblərindən biri kimi fəaliyyət göstərdi. Daha sonra 1965–1970-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Nəzarəti Komitəsinə rəhbərlik etdi.
Sovet idarəçiliyində nəzarət institutları xüsusi siyasi-inzibati əhəmiyyət daşıyırdı. Burada söhbət yalnız maliyyə və təsərrüfat intizamından getmirdi. Dövlət aparatının və müəssisələrin qəbul edilmiş qərarları necə yerinə yetirməsi, plan göstəricilərinə münasibət, əmək intizamı və idarəçilikdə nöqsanlar da nəzarət mexanizminin predmetinə daxil idi.
Beləliklə, Əli Kərimovun karyerasında ardıcıl olaraq iki mühüm xətt görünür: idarə etmək və nəzarət etmək.
Bu xüsusiyyət onun sonrakı Bakı rəhbərliyi dövründə də özünü göstərən əsas idarəçilik modelinin bir hissəsi idi.
1969-cu il və yeni siyasi mərhələ
1969-cu ilin iyulunda Heydər Əliyevin Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinın birinci katibi seçilməsi respublikanın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Əli Kərimov həmin vaxt artıq respublikanın yüksək vəzifəli partiya-dövlət kadrlarından biri idi. 1971-ci ildə Azərbaycan KP MK Bürosunun tərkibində onun da adı vardı və sonrakı illərdə də büro üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu fakt Kərimovun yeni respublika rəhbərliyi dövründə də yüksək siyasi mövqeyini qoruduğunu göstərir.
Burada mühüm bir fərqləndirmə etmək lazımdır. Əli Kərimovun Heydər Əliyevin şəxsi siyasi komandasında hansı səviyyədə etimad qazandığı və onların şəxsi münasibətlərinin xarakteri haqqında ayrıca memuarlar və arxiv sənədləri olmadan qəti nəticə çıxarmaq mümkün deyil. Lakin onun 1970-ci ildə Bakının birinci katibi təyin olunması və 1971-ci ildə MK Bürosuna daxil olması həmin dövrdə siyasi sistemin yüksək pillələrində mövqeyini qoruduğunu fakt kimi göstərir.
Bakı: Əli Kərimovun siyasi karyerasının zirvəsi
7 may 1970-ci ildə Əli Kərimov Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi oldu və bu vəzifəni 22 dekabr 1980-ci ilədək – düz on il ərzində tutdu. Bu, onun siyasi karyerasının ən görünən mərhələsidir.
Sovet Azərbaycanının paytaxtı Bakı yalnız respublikanın ən böyük şəhəri deyildi. O, neft sənayesinin, iri zavodların, limanın, nəqliyyat sisteminin, ali məktəblərin və böyük fəhlə kollektivlərinin cəmləşdiyi əsas sənaye mərkəzi idi. Ona görə Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi faktiki olaraq şəhərin siyasi həyatının ən mühüm rəhbərlərindən biri idi.
Kərimovun rəhbərliyi illərində şəhərdə sənaye və infrastruktur layihələri həyata keçirilirdi. Məsələn, Bakı metrosunun “Nərimanov–Ulduz” sahəsinin istifadəyə verilməsi ilə bağlı tədbiri 1972-ci ildə məhz Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi Əli Kərimov açmışdı.
Lakin burada da tarixi obyektivliyi qorumaq lazımdır: bu layihələri yalnız Əli Kərimovun şəxsi fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək olmaz. Sovet şəhərsalması mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma, ittifaq və respublika nazirlikləri, maliyyələşmə, tikinti təşkilatları və minlərlə mütəxəssisin birgə fəaliyyəti ilə həyata keçirilirdi.
Əli Kərimovun idarəçilik üslubu
Onun onillik Bakı rəhbərliyindən çıxan siyasi portret daha çox klassik sovet inzibati rəhbəri obrazıdır. Bu tip rəhbərin əsas xüsusiyyətləri siyasi təşəbbüsdən daha çox qərarların icrası, kadr intizamı, plan göstəricilərinin yerinə yetirilməsi və partiya nəzarətinin təmin olunması idi.
Kərimovun əvvəlcə nəzarət sistemində, sonra isə Bakı kimi böyük sənaye şəhərində rəhbər vəzifəyə gətirilməsi onun məhz bu idarəçilik modelində təcrübəli olduğunu göstərir.
1978-ci ildə Bakıda keçirilən rəsmi tədbirlərdən birində Əli Kərimov Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi kimi çıxış etmişdi; dövrün mətbuatında onun çıxışları sovet siyasi ritorikasına uyğun şəkildə partiyaya və ittifaq rəhbərliyinə sədaqət ifadələri ilə müşayiət olunurdu. Bu, onun siyasi dilinin də xarakterik cəhətini göstərir: fərdi siyasi proqramdan çox partiya xəttinin ifadəsi.
Mir Cəfər Bağırov məsələsi
Əli Kərimovun siyasi bioqrafiyasını araşdırarkən onun Mir Cəfər Bağırov dövründə karyera qurması da diqqət çəkir. Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Kərimovun Bağırovun yaxın çevrəsinə daxil olması, onun şəxsi himayəsində yüksəlməsi və ya müəyyən repressiv kampaniyalarda konkret rolu barədə etibarlı ilkin mənbələrlə təsdiqlənmiş geniş material hazırda qarşıma çıxmadı. Ona görə Əli Kərimov haqqında “Bağırovun kadrı”, “Bağırovun adamı” və ya müəyyən repressiyaların təşkilatçısı kimi ifadələr işlətmək üçün əlavə arxiv sənədləri tələb olunur.
Əksinə, onun 1956-cı ildən daxili işlər naziri olması həmin dövrdə sovet siyasi sistemində artıq ciddi dəyişikliklərin başladığı mərhələyə təsadüf edir. Bu isə onun siyasi karyerasının Bağırov dövründən sonrakı sistemdə də davam etdiyini göstərir. Deməli, Kərimovun siyasi həyatını yalnız Bağırov epoxası ilə izah etmək mümkün deyil.
Heydər Əliyev dövründə mövqeyini qoruyan kadr
Əli Kərimovun siyasi portretində daha maraqlı məqamlardan biri onun bir siyasi rəhbərlik dövründən digərinə keçə bilməsidir.
Bağırov dövrünün sonrakı siyasi mühitindən çıxmış, Xruşşov dövründə daxili işlər naziri olmuş, 1960-cı illərdə dövlət və partiya aparatında yüksək vəzifələr tutmuş Kərimov 1969-cu ildən sonra da siyasi elitanın içində qaldı.
1970-ci ildə Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi təyin olunması bunun ən aydın göstəricilərindən biridir. O, eyni zamanda 1971-ci ildə Azərbaycan KP MK Bürosunun üzvü seçilmiş və 1970-ci illərdə bu statusunu qorumuşdur.
Bu mənada Əli Kərimovun siyasi karyerası müəyyən bir liderə bağlı siyasi fiqurdan daha çox sistem daxilində özünü müxtəlif rəhbərliklərə uyğunlaşdıra bilən nomenklatura kadrının nümunəsi kimi görünür. Bu, onun siyasi portretinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.
1980-ci ildən sonra: siyasi rəhbərdən sosial idarəçiyə
1980-ci ilin sonunda Kərimov Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsindən çıxarıldı və Azərbaycan SSR Dövlət Əmək Komitəsinin sədri təyin edildi. 1987-ci ildən komitə Dövlət Əmək və Sosial Məsələlər Komitəsi adlandırıldı və Kərimov 1991-ci ilin mayınadək bu sistemə rəhbərlik etdi.
Beləliklə, onun karyerasının son mərhələsi artıq əmək, məşğulluq və sosial məsələlərin dövlət səviyyəsində idarə olunması ilə bağlı idi.
Lakin burada daha bir mühüm məqam var: bəzi bioqrafik mənbələr Kərimovun 1990-cı ildən 1992-ci ilədək Azərbaycan Mərkəzi Seçki Komissiyasına – o dövrün terminologiyasında Mərkəzi Seçki sisteminə rəhbərlik etdiyini də qeyd edir.
Bu məsələ ayrıca arxiv araşdırması tələb edir, çünki onun 1990–1992-ci illərdəki fəaliyyəti artıq Sovet İttifaqının dağılması və Azərbaycanın müstəqilliyə keçidi dövrünə düşür.
Əli Kərimovun siyasi portretində əsas paradoks
Əli Kərimovun siyasi həyatının ən maraqlı tərəfi onun sistem dəyişmələrinə baxmayaraq siyasi karyerasını uzun müddət davam etdirə bilməsidir.
O:
- Stalin dövrünün son illərində komsomol rəhbəri olmuş;
- Stalindən sonrakı siyasi dəyişikliklər dövründə daxili işlər naziri işləmiş;
- Xruşşov dövründə dövlət və partiya aparatında yüksək vəzifələr tutmuş;
- Brejnev dövründə Bakı şəhərinə rəhbərlik etmiş;
- Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbəri olduğu illərdə MK Bürosunun üzvü və Bakı rəhbəri kimi fəaliyyət göstərmiş;
- 1980-ci illərdə əmək və sosial məsələlər sisteminə rəhbərlik etmiş;
- Sovet sisteminin süqut etdiyi 1990–1991-ci illərə qədər dövlət strukturlarında qalmışdır.
Bu ardıcıllıq onun şəxsi siyasi ideoloqdan daha çox sistemli dövlət idarəçiliyi kadrı olduğunu göstərir.
Əli Kərimov milli siyasətçi idimi?
Əli Kərimovun siyasi fəaliyyətini bugünkü anlamda milli siyasətçilik anlayışı ilə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Onun bütün karyerası Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının siyasi sistemi daxilində keçmişdir. O, sovet dövlətinin siyasi və inzibati mexanizmlərini qəbul etmiş və həmin mexanizmlər daxilində yüksəlmişdir.
Onun fəaliyyətində Azərbaycanın milli dövlət müstəqilliyi, çoxpartiyalı siyasi sistem və demokratik institutların qurulması kimi ideyalar əsas siyasi xətt kimi görünmür. Buna görə Kərimovun siyasi portretinin əsas açarı milli-siyasi müxalifət deyil, sovet dövlətçiliyi və partiya nomenklaturasıdır.
Bu isə onun fəaliyyətini avtomatik olaraq yalnız mənfi və ya yalnız müsbət qiymətləndirmək üçün əsas vermir. Tarixçinin vəzifəsi həmin kadrın hansı sistemdə fəaliyyət göstərdiyini və həmin sistem daxilində hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini müəyyən etməkdir.
Son söz
Əli Həbib oğlu Kərimovun həyat yolu Azərbaycan sovet nomenklaturasının siyasi mexanizmini öyrənmək üçün maraqlı nümunədir. Onun karyerasında diqqət çəkən əsas cəhət bir vəzifədən digərinə yüksəlməkdən daha çox müxtəlif siyasi mərhələlərdə sistem daxilində mövqeyini qoruyub saxlamasıdır.
Komsomol rəhbərliyindən daxili işlər nazirliyinə, oradan Nazirlər Sovetinə, partiya-dövlət nəzarətinə, Bakı rəhbərliyinə və nəhayət əmək-sosial idarəçiliyinə qədər uzanan yol təsadüfi karyera deyil. Bu, sovet nomenklaturasının klassik karyera modelidir.
Əli Kərimov bu modelin həm məhsulu, həm də uzunömürlü nümayəndələrindən biri idi. Onun siyasi portretini bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, belə demək olar:
Əli Kərimov sovet Azərbaycanının müxtəlif siyasi mərhələlərindən keçərək, kommunist partiya-dövlət sisteminin inzibati dayaqlarından birinə çevrilmiş, uzunmüddətli və çoxpilləli karyera yolu keçmiş dövlət xadimi idi.
Onun irsini anlamaq üçün isə yalnız tutduğu vəzifələri sadalamaq kifayət deyil. Əsas məsələ onun hansı siyasi sistemdə yüksəldiyini, həmin sistemin idarəçilik mexanizmlərində hansı funksiyanı daşıdığını və bir siyasi dövrdən digərinə necə keçdiyini araşdırmaqdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии