Marksizmin fəlsəfəsi və iqtisadi təliminə əsaslanaraq elmi kommunizm kapitalizm cəmiyyətinin inqilaqbi surətdə sosializmlə əvəz olunmasının yollarını nəzəri cəhətdən əsaslandırır - fikrinin geniş təhlili bir sıra müddəaları ortaya çıxarır.
Bu fikir marksist nəzəriyyənin elmi kommunizm adlandırdığı istiqamətin əsas predmetini ifadə edir. Onu həm nəzəri məzmunu, həm də tarixi praktikası baxımından təhlil etmək olar.
Elmi kommunizm nəyi əsaslandırır?
Marksizm adətən üç əsas tərkib hissə ilə təqdim olunur:
marksist fəlsəfə – cəmiyyətin və təbiətin inkişaf qanunauyğunluqlarını dialektik və materialist baxımdan izah edir;
marksist siyasi iqtisad – kapitalist iqtisadi sisteminin quruluşunu, əmək, kapital, mənfəət və sinfi münasibətləri təhlil edir;
elmi kommunizm – həmin fəlsəfi və iqtisadi müddəalardan çıxış edərək kapitalizmdən sosializmə keçidin nəzəri modelini və sosial-siyasi mexanizmlərini izah etməyə çalışır.
Bu baxımdan elmi kommunizm sadəcə kommunizm haqqında ideallar toplusu kimi deyil, kapitalizmin tarixi inkişafının sosializmə keçidlə nəticələnəcəyini nəzəri cəhətdən izah edən marksist konsepsiyadır.
Kapitalizmə marksist yanaşma
Marksist siyasi iqtisadın başlanğıc nöqtəsi kapitalist istehsal üsulunun əsas ziddiyyətidir. Sadələşdirilmiş formada: istehsal ictimai xarakter daşıyır → istehsal vasitələri əsasən xüsusi mülkiyyətdədir → yaranan məhsul və gəlirin bölüşdürülməsi xüsusi mülkiyyət münasibətləri ilə müəyyən olunur.
Marksizm hesab edir ki, kapitalist sistemində fəhlə öz əmək qabiliyyətini əmək bazarında satır, kapital sahibi isə istehsal vasitələrinə nəzarət edir. Marksın “artıq dəyər” nəzəriyyəsində kapitalistin mənfəətinin mənbəyi əmək prosesində yaradılan dəyərin işçiyə əməkhaqqı kimi ödənilən hissədən artıq olması ilə izah edilir. Buradan kapital ilə muzdlu əmək arasındakı sinfi ziddiyyət meydana çıxır.
Nə üçün keçid “inqilabi” hesab olunur?
Klassik marksizmə görə kapitalizmdən sosializmə keçid sadəcə hökumətin dəyişməsi və ya ayrı-ayrı sosial islahatların həyata keçirilməsi deyil. Söhbət istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət münasibətlərinin dəyişdirilməsindən gedir.
Marksist sxem təxminən belədir: Kapitalizm → sinfi mübarizənin kəskinləşməsi → fəhlə sinfinin siyasi hakimiyyəti → istehsal vasitələrinin ictimai mülkiyyətə keçirilməsi → sosializm → kommunizm
Burada “inqilab” anlayışı yalnız küçə üsyanı mənasında başa düşülməməlidir. Klassik marksist nəzəriyyədə əsas məsələ hakim sinfin və mülkiyyət münasibətlərinin köklü dəyişdirilməsidir.
Sosializm burada nə deməkdir?
Marksist nəzəriyyədə sosializm kommunizmə keçidin bir mərhələsi kimi təsəvvür edilir. Ümumi nəzəri modeldə:
Kapitalizmdə:
istehsal vasitələrinin xüsusi mülkiyyəti → muzdlu əmək → kapital yığımı → sinfi bölgü
Sosializmdə:
istehsal vasitələrinin ictimai mülkiyyəti → planlı və ya ictimai yönümlü istehsal → sosial bərabərliyin artırılması → siniflərin tədricən aradan qalxması
Kommunizmdə:
sinifsiz cəmiyyət → dövlətin məcburetmə funksiyalarının aradan qalxması → əməyin və nemətlərin daha yüksək ictimai təşkil forması.
Burada mühüm məqam odur ki, Marksın öz əsərlərində sosializm və kommunizmə dair sonrakı sovet dərsliklərindəki qədər detallı və hazır institusional model yoxdur. Sonrakı marksist məktəblər bu nəzəriyyəni müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf etdiriblər.
“Elmi” sözü niyə işlədilir?
Burada “elmi” sözü marksistlərin öz nəzəriyyəsini əvvəlki utopik sosializm konsepsiyalarından fərqləndirmək cəhdini ifadə edir.
Utopik sosialistlər – məsələn, Sen-Simon, Furye və Robert Ouen – daha ədalətli cəmiyyət haqqında layihələr irəli sürürdülər.
Marks və Engels isə sosializmin zəruriliyini yalnız mənəvi arzu ilə deyil, iqtisadi inkişafın və sinfi münasibətlərin obyektiv qanunauyğunluqları ilə əsaslandırmağa çalışırdılar.
Yəni məntiq belə idi:
“Daha ədalətli cəmiyyət istəyirik” yox,
“Kapitalist istehsal üsulunun daxili inkişafı müəyyən sosial dəyişikliklərin maddi əsaslarını yaradır.”
Bu, marksizmin özünü “elmi” adlandırmasının əsas səbəblərindən biridir.
Lakin burada ciddi nəzəri problem var
Bu tezisi müasir elmi baxımdan hazır və mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Marksizmin kapitalizmlə bağlı bir sıra müşahidələri – kapitalın təmərküzləşməsi, iqtisadi böhranların mümkünlüyü, əmək və kapital arasındakı maraq fərqləri, iqtisadi bərabərsizlik kimi məsələlər – sonrakı iqtisadi və sosial elmlərdə müxtəlif formalarda müzakirə olunmağa davam edib.
Amma “kapitalizm qaçılmaz olaraq sosializmlə əvəz olunacaq” iddiası ayrıca nəzəri iddiadır və onun tarixi nəticələri daha mürəkkəbdir.
Çünki kapitalist ölkələrinin inkişafında:
seçki demokratiyası;
həmkarlar ittifaqları;
sosial təminat sistemləri;
əmək qanunvericiliyi;
vergi siyasəti;
dövlət tənzimlənməsi;
qarışıq iqtisadiyyat
kimi mexanizmlər kapitalizmin ciddi transformasiyasına səbəb olub. Buna görə kapitalizmin dəyişməsinin yeganə mümkün yolunun inqilabi sosialist çevriliş olması fikri mübahisəli olaraq qalır.
Tarixi təcrübə nəzəriyyədən fərqli nəticələr göstərdi
XX əsrdə Sovet İttifaqı, Şərqi Avropa, Çin, Kuba və digər ölkələrdə müxtəlif sosialist modelləri formalaşdı. Lakin onların hamısını klassik Marks nəzəriyyəsi ilə eyniləşdirmək mümkün deyil.
Məsələn, sonrakı sosialist dövlətlərində: partiya dövləti → mərkəzləşdirilmiş idarəetmə → planlı iqtisadiyyat → dövlət mülkiyyətinin üstünlüyü kimi xüsusiyyətlər meydana çıxdı.
Bu isə ayrıca sual doğurur:
Marksın nəzəri olaraq təsvir etdiyi sosializm ilə XX əsrdə “real sosializm” adı altında formalaşmış siyasi-iqtisadi sistemlər nə dərəcədə eyni idi?
Bu, marksizmin tarixində ən mühüm mübahisələrdən biridir.
Cümləni daha dəqiq necə ifadə etmək olar?
"Marksizmin fəlsəfəsi və iqtisadi təliminə əsaslanaraq elmi kommunizm kapitalizm cəmiyyətinin inqilaqbi surətdə sosializmlə əvəz olunmasının yollarını nəzəri cəhətdən əsaslandırır" cümləsi klassik sovet marksist-leninçi terminologiyasına çox yaxındır. Müasir, analitik dildə onu belə ifadə etmək daha dəqiq olar:
Elmi kommunizm marksist fəlsəfə və siyasi iqtisadın müddəalarına əsaslanaraq kapitalist cəmiyyətinin sosial-iqtisadi ziddiyyətlərini, sinfi münasibətləri və kapitalizmdən sosializmə keçidin nəzəri və siyasi mexanizmlərini izah etməyə çalışan marksist nəzəriyyə istiqamətidir.
Belə formulasiya “kapitalizmin mütləq şəkildə sosializmlə əvəz olunması”nı artıq baş vermiş və sübut edilmiş elmi fakt kimi deyil, marksizmin irəli sürdüyü nəzəri mövqe kimi təqdim edir.
Məqalənin əvvəlində verilmiş fikir öz tarixi kontekstində məntiqli marksist formuladır. Onun əsas ideyası budur ki, kapitalizm yalnız iqtisadi sistem deyil, müəyyən mülkiyyət və sinfi münasibətlər sistemidir və marksizm həmin münasibətlərin sosializmə keçidlə dəyişəcəyini nəzəri cəhətdən əsaslandırmağa çalışır. Lakin “elmi” adlandırılması həmin proqnozların avtomatik olaraq elmi fakt statusu qazandığı anlamına gəlmir; nəzəriyyənin proqnozları ilə XX–XXI əsrlərin real tarixi təcrübəsini ayrıca müqayisə etmək lazımdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии