Fridirx Engelsin “Sosializm elm olandan bəri tələb edir ki, onunla elm kimi davransınlar, yəni onu öyrənsinlər” fikri sosializmə münasibətdə çox mühüm bir prinsip irəli sürür: sosializmə kor-koranə inamla deyil, bilik, təhlil və elmi yanaşma ilə münasibət göstərmək lazımdır.
Fikrin mahiyyəti
Engels burada sosializmi sadəcə siyasi şüar və ya müəyyən bir ideal kimi təqdim etmir. “Elm kimi davranmaq” dedikdə sosializmin nəzəri əsaslarını, iqtisadi və ictimai qanunauyğunluqlarını, yaranma səbəblərini, məqsədlərini və inkişaf problemlərini öyrənməyi nəzərdə tutur.
Başqa sözlə, sosializm haqqında:
“Mən sosialistəm” demək kifayət deyil;
onun nəzəriyyəsini bilmək;
cəmiyyətin inkişafına dair irəli sürdüyü müddəaları anlamaq;
iqtisadi münasibətləri təhlil etmək;
real nəticələri nəzəri müddəalarla müqayisə etmək;
səhvləri və ziddiyyətləri də araşdırmaq lazımdır.
“İnam” və “elm” arasındakı fərq
Bu fikrin ən mühüm tərəflərindən biri sosializmin dini inanc kimi qəbul edilməsinə qarşı olmasıdır. Elm sual verməyi, şübhə etməyi, faktları yoxlamağı və nəticələri dəyişdirməyi tələb edir.
Əgər hər hansı sosialist müddəa “toxunulmaz həqiqət” kimi qəbul edilirsə, artıq Engelsin dediyi elmi yanaşmadan uzaqlaşılır. Elmi münasibət belə suallar verir:
Bu fikir nə ilə əsaslandırılır?
Onun tarixi və iqtisadi sübutları hansılardır?
Hansı şəraitdə doğru ola bilər?
Hansı şəraitdə özünü doğrultmur?
Real həyatda nəticəsi nə olmuşdur?
Bu baxımdan sosializmə elmi yanaşma həm onun güclü tərəflərini, həm də zəifliklərini və tarixi uğursuzluqlarını araşdırmağı tələb edir.
Engelsin fikrindəki paradoks
Burada maraqlı bir paradoks da var. Engels sosializmin elm kimi öyrənilməsini tələb edirdi. Lakin sonrakı dövrlərdə, xüsusilə sovet siyasi sistemində marksizm-leninizmin müəyyən müddəaları çox vaxt tənqidə açıq elmi nəzəriyyədən daha çox, dəyişməz ideoloji ehkam formasına salındı.
Nəticədə “elmi sosializm” anlayışı bəzən belə bir vəziyyətə gəlib çıxdı ki, nəzəriyyənin özü elmi araşdırmanın obyekti olmaq əvəzinə, başqa fikirlərin qiymətləndirildiyi dəyişməz meyar kimi təqdim edildi. Halbuki elm üçün heç bir nəzəriyyə tənqiddən kənarda qala bilməz.
Bu fikir bu gün necə başa düşülə bilər?
Müasir dövrdə Engelsin fikrini daha geniş mənada belə ifadə etmək mümkündür:
Sosializm haqqında danışmaq istəyirsənsə, əvvəlcə onu öyrən; onu müdafiə edirsənsə, arqumentlərini bil; tənqid edirsənsə, tənqid etdiyin nəzəriyyəni düzgün başa düş.
Bu prinsip yalnız sosializmə deyil, liberalizm, kapitalizm, konservatizm, millətçilik və digər ictimai-siyasi ideyalara da tətbiq edilə bilər.
Çünki bir ideologiyanı yalnız şüarlar, stereotiplər və emosiyalar əsasında müdafiə və ya rədd etmək elmi yanaşma deyil.
* * *
Engelsin fikrinin əsas mesajı əslində çox sadədir: sosializmi sevmək və ya sevməməkdən əvvəl onu bilmək lazımdır. Onun haqqında hökm vermək üçün nəzəriyyəni, yaranma şəraitini, iqtisadi əsaslarını və tarixi təcrübəsini araşdırmaq lazımdır.
Bu baxımdan “Sosializmi elm kimi öyrənin” tələbi sosializmin yalnız tərəfdarlarına deyil, onun əleyhdarlarına da aiddir. Çünki bilmədən müdafiə etmək də, bilmədən inkar etmək də eyni dərəcədə qeyri-elmi münasibətdir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии