Marksizm XIX əsrdə Karl Marks və Fridrix Engelsin əsərlərində formalaşmış fəlsəfi, iqtisadi və ictimai-siyasi nəzəriyyələr sistemidir. O, yalnız kapitalizmin tənqidi ilə məhdudlaşmır; insan cəmiyyətinin necə inkişaf etdiyini, iqtisadi münasibətlərin ictimai həyata necə təsir göstərdiyini və tarixdə sosial dəyişikliklərin hansı ziddiyyətlərdən doğduğunu izah etməyə çalışan geniş bir düşüncə sistemidir.
Marksizmin fəlsəfi əsaslarından biri dialektik materializm hesab olunur. Dialektik materializm təbiətə, cəmiyyətə və təfəkkürə daim hərəkətdə, dəyişmədə və qarşılıqlı əlaqədə olan proseslər kimi yanaşır. Burada əsas fikir ondan ibarətdir ki, maddi gerçəklik insan şüurundan asılı olmayaraq mövcuddur və şüur həmin gerçəkliyin müəyyən formada əks olunmasıdır.
Materializm nədir?
Materializm fəlsəfədə dünyanın əsasını maddi gerçəkliyin təşkil etdiyini qəbul edən istiqamətdir. Materialist yanaşmaya görə, təbiət və maddi dünya insan şüurundan əvvəl mövcud olmuşdur. İnsan düşüncəsi isə sosial və bioloji inkişaf prosesində formalaşmışdır.
Bu baxımdan materializm idealizmdən fərqlənir. İdealist fəlsəfi yanaşmalar reallığın əsasını ideya, ruh, şüur və ya başqa qeyri-maddi başlanğıcla əlaqələndirə bilər. Marksist materializm isə gerçəkliyin izahında maddi dünyanın obyektiv mövcudluğundan çıxış edir.
Lakin marksist materializm insan düşüncəsinin rolunu inkar etmir. Əksinə, şüurun insanın praktiki fəaliyyəti, əmək, dil və ictimai münasibətlər vasitəsilə formalaşdığını vurğulayır.
Dialektika nədir?
Dialektika hadisələrə və proseslərə onların bir-biri ilə əlaqəsi və inkişafı baxımından yanaşma üsuludur.
Metafizik yanaşma hadisələri çox vaxt dəyişməz və bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirirsə, dialektik yanaşma onların hərəkətdə, qarşılıqlı təsirdə və dəyişmə prosesində olduğunu qəbul edir.
Dialektik materializmdə inkişafın mühüm mənbələrindən biri ziddiyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi və mübarizəsi hesab olunur. Məsələn, cəmiyyətdə müxtəlif sosial qrupların maraqları arasında ziddiyyətlər yarana bilər. Bu ziddiyyətlər ictimai münasibətlərin dəyişməsinə təsir göstərə bilər.
Burada dialektikanın mühüm prinsiplərindən biri meydana çıxır: inkişaf sadəcə tədricən artım deyil, müəyyən mərhələlərdə keyfiyyət dəyişikliklərinə də gətirib çıxara bilər.
Kəmiyyət dəyişikliklərindən keyfiyyət dəyişikliklərinə
Dialektik materializmin məşhur müddəalarından biri kəmiyyət və keyfiyyət arasındakı əlaqədir.
Sadə nümunə kimi suyun qızdırılmasını göstərmək olar. Suyun temperaturu tədricən artır — bu, kəmiyyət dəyişməsidir. Lakin müəyyən həddə çatdıqda su başqa vəziyyətə keçir və buxarlanır. Beləliklə, kəmiyyət dəyişiklikləri müəyyən şəraitdə keyfiyyət dəyişikliyinə səbəb olur.
Marksist fəlsəfə bu prinsipi yalnız təbiət hadisələrinə deyil, ictimai proseslərə də tətbiq edir. Cəmiyyətdə uzun müddət toplanan iqtisadi, sosial və siyasi dəyişikliklər müəyyən mərhələdə daha böyük ictimai transformasiyalara gətirib çıxara bilər.
İnkarın inkarı
Dialektikanın digər mühüm kateqoriyalarından biri inkarın inkarıdır.
Buradakı “inkar” sadəcə hansısa şeyi tamamilə məhv etmək demək deyil. Dialektik anlamda yeni inkişaf mərhələsi əvvəlki mərhələnin müəyyən xüsusiyyətlərini aradan qaldırmaqla yanaşı, onun bəzi elementlərini də özündə saxlaya bilər.
Məsələn, ictimai inkişafın müxtəlif mərhələlərində əvvəlki ictimai münasibətlər dəyişə və yeni münasibətlər meydana çıxa bilər. Yeni sistem əvvəlkini sadəcə təkrarlamır; əvvəlki inkişafın müəyyən nəticələrini özündə birləşdirərək daha fərqli mərhələ yaradır.
Marksizm və tarixi materializm
Marksizmin cəmiyyət nəzəriyyəsində tarixi materializm xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi materializmə görə, insanların yaşayışının maddi şərtləri, istehsal fəaliyyəti və iqtisadi münasibətləri cəmiyyətin quruluşuna ciddi təsir göstərir.
Marks istehsal qüvvələri ilə istehsal münasibətləri arasındakı əlaqəyə xüsusi diqqət yetirirdi. İnsanların əmək alətləri, texnologiya və istehsal imkanları inkişaf etdikcə mövcud iqtisadi və sosial münasibətlərlə ziddiyyətlər yarana bilər. Bu ziddiyyətlər isə ictimai dəyişikliklərin səbəblərindən birinə çevrilə bilər.
Beləliklə, Marks tarixə yalnız ayrı-ayrı hökmdarların, siyasətçilərin və görkəmli şəxslərin fəaliyyəti kimi deyil, daha geniş sosial-iqtisadi proseslərin nəticəsi kimi baxırdı.
Siniflər və sinfi münasibətlər
Marksizmin mühüm anlayışlarından biri sinif anlayışıdır.
Marks kapitalist cəmiyyətində əsas siniflərdən biri kimi istehsal vasitələrinə sahib olan burjuaziyanı, digər əsas sinif kimi isə öz əmək qüvvəsini satmaqla yaşayan proletariatı təhlil edirdi.
Bu münasibətlərdə əsas məsələlərdən biri əməyin yaratdığı dəyərin bölüşdürülməsi və mülkiyyət münasibətləridir. Marks kapitalist istehsal üsulunun daxili ziddiyyətlərini məhz bu münasibətlər kontekstində araşdırırdı.
Lakin müasir cəmiyyət XIX əsrin cəmiyyətindən xeyli fərqlənir. Orta təbəqənin genişlənməsi, xidmət sektorunun böyüməsi, informasiya texnologiyalarının inkişafı, maliyyə kapitalının qlobal xarakter alması və əmək münasibətlərinin dəyişməsi sinif strukturunu daha mürəkkəb hala gətirib. Buna görə də müasir marksist və qeyri-marksist tədqiqatçılar Marksın sinif nəzəriyyəsini müxtəlif istiqamətlərdə yenidən şərh edirlər.
Marksizmdə əmək anlayışı
Marks üçün əmək yalnız gəlir əldə etmək vasitəsi deyil, insanın təbiətlə və digər insanlarla münasibət qurmasının əsas formalarından biridir.
İnsan əmək fəaliyyəti vasitəsilə təbiəti dəyişdirir və eyni zamanda özünü də dəyişdirir. Lakin kapitalist istehsal şəraitində əmək prosesinin insan üçün yadlaşa biləcəyi Marksın mühüm problemlərindən biridir.
Yadlaşma anlayışı insanın öz əməyinin nəticəsindən, əmək prosesindən və bəzən də öz insani potensialından uzaqlaşması vəziyyətini ifadə edir.
Bu fikir bu gün də əmək münasibətləri, işçilərin hüquqları, avtomatlaşdırma və işin mənası haqqında müzakirələrdə müxtəlif formalarda istifadə olunur.
Marksizmin kapitalizmə münasibəti
Marks kapitalizmi yalnız mənfi xüsusiyyətlər toplusu kimi təqdim etmirdi. O, kapitalizmin məhsuldarlığı artırmaq, texnologiyanı inkişaf etdirmək və istehsalın miqyasını genişləndirmək qabiliyyətini də təhlil edirdi.
Eyni zamanda kapitalizmin daxili ziddiyyətlərini araşdırırdı. Onun diqqət yetirdiyi məsələlər arasında kapitalın cəmləşməsi, iqtisadi böhranlar, əmək və kapital arasındakı münasibətlər və mənfəət əldə etmə mexanizmləri vardı.
Bu baxımdan Marksın əsas məqsədlərindən biri kapitalizmin necə işlədiyini anlamaq idi.
Dialektik materializmin əsas xüsusiyyətləri
Dialektik materializmi qısa şəkildə bir neçə əsas müddəa ilə ifadə etmək olar:
maddi dünya insan şüurundan asılı olmayaraq mövcuddur;
bütün hadisələr qarşılıqlı əlaqədədir;
təbiət, cəmiyyət və düşüncə daim dəyişir;
inkişaf ziddiyyətlər vasitəsilə baş verə bilər;
kəmiyyət dəyişiklikləri müəyyən şəraitdə keyfiyyət dəyişikliklərinə gətirib çıxara bilər;
insan şüuru sosial və maddi həyat şəraitindən ayrı mövcud deyil;
nəzəriyyə praktiki fəaliyyətlə əlaqələndirilir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, dialektik materializm yalnız hazır cavablar toplusu kimi deyil, hadisələri onların inkişafı və qarşılıqlı əlaqəsi içərisində təhlil etmək üsulu kimi də başa düşülə bilər.
Marksizm, elm və tənqidi düşüncə
Marksizmin mühüm xüsusiyyətlərindən biri cəmiyyət hadisələrinin səbəblərini araşdırmağa yönəlməsidir. Hadisənin yalnız zahiri formasını deyil, onun arxasında dayanan iqtisadi, sosial və tarixi münasibətləri öyrənmək marksist metodologiyanın əsas cəhətlərindəndir.
Məsələn, yoxsulluğu yalnız fərdin şəxsi xüsusiyyəti kimi deyil, əmək bazarı, gəlir bölgüsü, mülkiyyət münasibətləri, təhsil imkanları və digər sosial amillərlə əlaqəli şəkildə araşdırmaq mümkündür.
Bu yanaşma müasir sosial elmlərdə müxtəlif nəzəri məktəblər tərəfindən fərqli formalarda istifadə edilir.
Marksizmin tarixdə tətbiqi və mübahisələr
XX əsrdə marksizm müxtəlif ölkələrdə siyasi ideologiya və dövlət quruluşunun əsaslandırılması üçün istifadə edildi. Sovet İttifaqı, Çin və digər sosialist dövlətlər öz siyasi sistemlərini müxtəlif formalarda marksizm-leninizmlə əlaqələndirdilər.
Lakin burada Marksın fəlsəfi və iqtisadi nəzəriyyələri ilə sonrakı siyasi rejimlərin praktikasını eyniləşdirmək düzgün olmaz. Marksın əsərləri ilə XX əsrdə formalaşmış müxtəlif siyasi sistemlər arasında həm ideya davamlılığı, həm də ciddi fərqlər və tarixi şərhlər mövcuddur.
Marksizm XX əsrdə həm böyük siyasi hərəkatların ideoloji əsaslarından biri olmuş, həm də ciddi tənqidlərə məruz qalmışdır. Onun tərəfdarları kapitalizm və sosial bərabərsizlik problemlərini izah etmək baxımından nəzəriyyənin əhəmiyyətini vurğulayırlar. Tənqidçilər isə iqtisadi determinizm, sinfi qarşıdurmanın həddindən artıq ön plana çəkilməsi və bəzi tarixi proqnozların reallaşmaması kimi məsələlərə diqqət yetirirlər.
Müasir dövrdə marksizm
Marksizmin XIX əsrdə yaranmasından təxminən iki əsr keçməsinə baxmayaraq, onun bəzi anlayışları — kapital, əmək, mülkiyyət, sinif, bərabərsizlik, yadlaşma və iqtisadi böhran — hələ də sosial elmlərdə müzakirə olunur.
Xüsusilə qlobal kapitalın hərəkəti, iri korporasiyaların iqtisadi gücü, avtomatlaşdırma, süni intellektin əmək bazarına təsiri, gəlir bərabərsizliyi və əməyin gələcəkdə necə dəyişəcəyi kimi məsələlər Marksın bəzi suallarını yeni şəraitdə yenidən gündəmə gətirir.
Bu isə o demək deyil ki, müasir dünyanın bütün problemlərini yalnız marksizmlə izah etmək mümkündür. Müasir iqtisadiyyat və cəmiyyət çox mürəkkəbdir və onun təhlilində müxtəlif iqtisadi, sosioloji, siyasi və fəlsəfi nəzəriyyələrdən istifadə olunur.
* * *
Marksizm insan cəmiyyətini iqtisadi münasibətlər, əmək, mülkiyyət, siniflər və tarixi inkişaf baxımından izah etməyə çalışan geniş nəzəri sistemdir. Dialektik materializm isə bu sistemin fəlsəfi əsaslarından biri kimi gerçəkliyi hərəkətdə, qarşılıqlı əlaqədə və inkişaf prosesində nəzərdən keçirir.
Marksizmin əsas suallarından biri budur: İnsanların düşüncəsi və davranışı hansı ictimai və maddi şəraitdə formalaşır və həmin şərait necə dəyişir?
Dialektik yanaşmanın əsas sualı isə belə ifadə oluna bilər: Hadisə yalnız indiki vəziyyətində deyil, hansı ziddiyyətlərin və proseslərin nəticəsi kimi meydana gəlib və hansı dəyişikliklərə doğru inkişaf edir?
Bu suallar Marksizmi yalnız XIX və XX əsrin siyasi tarixinin mövzusu olmaqdan çıxarıb fəlsəfə, iqtisadiyyat, sosiologiya və tarix üzrə müzakirə olunan nəzəri irslərdən birinə çevirir. Marksizmi öyrənməyin ən məhsuldar yolu isə onu nə mütləq həqiqət, nə də yalnız tarixi səhv kimi qəbul etmək, onun anlayışlarını, arqumentlərini, tarixi tətbiqlərini və tənqidlərini birlikdə araşdırmaqdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии