Mir Həsən bəy Vəzirov – inqilab, siyasət və mürəkkəb tarixi dövrün siması

 

XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və ziddiyyətli dövrlərindən biridir. Rusiya imperiyasında baş verən siyasi proseslər, 1905-ci il inqilabı, milli hərəkatın güclənməsi, sosial-demokrat və sosialist ideyalarının yayılması, 1917-ci il inqilabları və 1918-ci ilin dramatik hadisələri Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında ciddi dəyişikliklər yaratdı. Mir Həsən bəy Vəzirov da məhz bu mürəkkəb tarixi proseslərin içərisində formalaşmış və qısa ömründə mühüm siyasi fəaliyyət göstərmiş şəxslərdən biri olmuşdur.

Şuşada başlayan həyat

Mir Həsən Kazım oğlu Vəzirov 13 fevral 1889-cu ildə Şuşada anadan olmuşdur. O, Qarabağın tanınmış Vəzirovlar nəslinə mənsub idi. Mənbələrdə onun Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın vəziri Mirzə Əli Məhəmməd ağanın nəvəsi olduğu göstərilir. Yazıçı Yusif Vəzir Çəmənzəminli də onun yaxın qohumlarından idi.

Mir Həsən ilk təhsilini atasından almış, daha sonra Şuşa realnı məktəbində oxumuşdur. 1907-ci ildə təhsilini Bakı realnı məktəbində davam etdirmiş, sonralar Novoçerkassk Politexnik İnstitutunun kimya fakültəsinə daxil olmuşdur. Lakin onun həyat yolu klassik mühəndislik və ya elmi fəaliyyət istiqamətində davam etmədi. Gənc yaşlarından dövrün inqilabi və siyasi hərəkatlarına qoşuldu.

İnqilabi ideyaların təsiri

XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasında sosial ədalətsizlik, fəhlə hərəkatı, milli hüquqlar və siyasi azadlıqlar məsələləri geniş müzakirə olunurdu. Azərbaycan ziyalıları və siyasi fəalları da bu proseslərdən kənarda qalmırdılar.

Mir Həsən Vəzirovun siyasi fəaliyyəti həmin dövrdə formalaşan sosial-demokrat və sosialist ideyaları ilə sıx bağlı idi. Onun adının “Hümmət” təşkilatının ilk yaradıcıları arasında çəkilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Azərbaycan tarixşünaslığında “Hümmət”in yaranması ilə bağlı mənbələrdə Mir Həsən Vəzirov, Məhəmməd Həsən Hacinski və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adları çəkilir; sonrakı mərhələdə təşkilata digər siyasi fəallar da qoşulmuşdular.

Bu fakt həmin dövr Azərbaycan siyasi mühitinin rəngarəngliyini göstərir. Milli azadlıq, sosial ədalət, demokratik dəyişikliklər və imperiya idarəçiliyinə münasibət məsələləri müxtəlif siyasi cərəyanların gündəmində idi.

1917-ci ildən sonra

1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral və Oktyabr inqilabları Cənubi Qafqazın siyasi həyatını kökündən dəyişdirdi. Azərbaycanda da siyasi qüvvələr arasında mübarizə kəskinləşdi.

Mir Həsən Vəzirov bu mərhələdə bolşeviklərlə əməkdaşlıq edən siyasi qüvvələr sırasında idi. O, Bakı Sovetinin hakimiyyəti dövründə formalaşmış Bakı Xalq Komissarları Sovetində fəaliyyət göstərən şəxslərdən birinə çevrildi. Mənbələrdə onun 1918-ci ilin mayından etibarən kənd təsərrüfatı sahəsinə rəhbərlik edən xalq komissarı olduğu və Bakı qəzası Kəndli Deputatları Sovetində sədr müavini vəzifəsini tutduğu göstərilir.

Bu dövr Azərbaycanın siyasi tarixində son dərəcə mürəkkəb idi. Bakıda sovet hakimiyyəti, daşnak qüvvələri, sosialist-inqilabçılar, menşeviklər, milli siyasi qüvvələr və digər qruplar arasında ciddi qarşıdurma mövcud idi. Buna görə Mir Həsən Vəzirovun siyasi fəaliyyətini yalnız bir siyasi hadisə ilə izah etmək onun dövrünün mürəkkəbliyini nəzərə almamaq olardı.

Kənd təsərrüfatı məsələsi

Mir Həsən Vəzirovun 1918-ci ildəki fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri torpaq məsələsi idi. Mənbələrdə onun 18 iyun 1918-ci ildə torpaq sahiblərinin torpaqlarının müsadirə edilərək həmin torpaqlarda çalışan kəndlilərə verilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsinin müəllifi olduğu göstərilir.

Bu məsələ həmin dövrün sosialist siyasi proqramının əsas istiqamətlərindən biri idi. Torpaq münasibətlərinin dəyişdirilməsi kəndlilərin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və iri torpaq mülkiyyətinin məhdudlaşdırılması ideyası ilə əsaslandırılırdı.

Lakin burada mühüm tarixi məqam var: 1918-ci ilin siyasi şəraiti belə genişmiqyaslı sosial-iqtisadi dəyişikliklərin sabit və uzunmüddətli şəkildə həyata keçirilməsinə imkan vermədi. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin hakimiyyəti də uzun sürmədi.

“26 Bakı komissarı” və faciəli son

1918-ci ilin yayında Bakıdakı sovet hakimiyyəti süqut etdikdən sonra Mir Həsən Vəzirov və digər komissarlar şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Onlar Xəzər dənizi istiqamətində hərəkət etdilər və sonradan Krasnovodskda saxlanıldılar.

Mir Həsən Vəzirov 20 sentyabr 1918-ci ildə Krasnovodsk yaxınlığında öldürüldü. O, tarixə sonradan “26 Bakı komissarı” adı ilə tanınan qrupun üzvlərindən biri kimi daxil oldu.

Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilə qohumluğu

Mir Həsən Vəzirovun bioqrafiyasının maraqlı cəhətlərindən biri onun Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilə qohum olmasıdır.

Onların gənclik illərində Şuşada bir-birinə yaxın olduqları və yaradıcılıq maraqları göstərdikləri barədə məlumatlar mövcuddur. Elmi mənbələrdə Yusif Vəzirin Şuşa Realnı məktəbində oxuduğu zaman əmisi oğlu Mir Həsən Vəzirovla birlikdə “Fokusnik” adlı yumoristik jurnal hazırladığı qeyd edilir.

Bu fakt göstərir ki, Vəzirovlar ailəsi və həmin nəslin müxtəlif nümayəndələri yalnız siyasi fəaliyyəti ilə deyil, maarif, ədəbiyyat və mədəniyyət sahəsindəki iştirakı ilə də Azərbaycan tarixində iz qoymuşdur.

Mir Həsən Vəzirovun tarixi portreti

Mir Həsən Vəzirovun siyasi portretini qiymətləndirərkən onun fəaliyyətini yaşadığı dövrün reallıqları ilə əlaqələndirmək lazımdır. O, imperiya Rusiyasının son illərində siyasi mübarizəyə qoşulmuş, sosialist ideyalarının təsiri altında formalaşmış, 1917-ci ildən sonra isə Bakıdakı sovet hakimiyyətinin siyasi strukturlarında fəaliyyət göstərmişdir.

Onun həyatının əsas xüsusiyyəti siyasi mövqeyinin aydın olmasıdır: o, sosialist və inqilabi dəyişiklik tərəfdarı idi. Eyni zamanda onun fəaliyyəti Azərbaycan tarixinin olduqca ziddiyyətli mərhələsinə — 1917–1918-ci illərin siyasi və hərbi qarşıdurmalarına təsadüf etmişdir.

Mir Həsən Vəzirov cəmi 29 il yaşadı. Buna baxmayaraq, onun adı XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda sosialist hərəkatının, “Hümmət” təşkilatının və Bakı Xalq Komissarları Sovetinin tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm olaraq qalır.

*   *   *

Mir Həsən bəy Vəzirov Azərbaycan tarixinin ən ziddiyyətli dövrlərindən birinin siyasi simalarından biridir. Şuşada ziyalı bir ailədə doğulan, gənc yaşlarında inqilabi ideyalara bağlanan, sosialist hərəkatında iştirak edən və 1918-ci ildə Bakı Xalq Komissarları Sovetində fəaliyyət göstərən Vəzirovun ömrü faciəli şəkildə başa çatdı.

Onun siyasi irsinə münasibət zaman-zaman dəyişib. Sovet dövründə o, əsasən “26 Bakı komissarı”nın üzvü və inqilab qəhrəmanı kimi təqdim olunurdu. Müasir tarixşünaslıq isə həmin dövrü daha geniş siyasi kontekstdə — milli hərəkat, bolşevizm, sosializm, Bakı hakimiyyəti və 1918-ci ilin mürəkkəb hadisələri fonunda araşdırır.

Mir Həsən Vəzirovun həyatının öyrənilməsi yalnız bir siyasi xadimin bioqrafiyasının araşdırılması deyil. Bu, həm də Azərbaycan cəmiyyətinin XX əsrin əvvəllərində hansı ideoloji və siyasi seçimlərlə üz-üzə qaldığını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Ədalət Abdinov