Marksist-leninçi inkişaf haqqında təlimin başlanğıc nöqtəsi cəmiyyətin tarixdənkənar və dəyişməz vəziyyət kimi deyil, müəyyən obyektiv qanunauyğunluqlar əsasında inkişaf edən ictimai-tarixi proses kimi nəzərdən keçirilməsidir. Bu baxımdan heç bir ictimai-iqtisadi formasiya əbədi hesab edilmir. İbtidai icma quruluşu, quldarlıq və feodalizm kimi əvvəlki formasiyalar müəyyən tarixi şəraitdə meydana gəldiyi kimi, kapitalizm də konkret istehsal münasibətlərinin məhsulu və müəyyən inkişaf mərhələsinin formasıdır.
Marksist yanaşmada kapitalizmin tarixi xarakterini qəbul etmək hələ öz-özlüyündə onun avtomatik olaraq kommunizmlə əvəz olunması demək deyil. Burada daha mühüm məsələ kapitalizmin öz daxili ziddiyyətlərinin hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini müəyyən etməkdir.
Məhsuldar qüvvələr ilə istehsal münasibətləri arasındakı ziddiyyət
Marksist siyasi iqtisadın əsas metodoloji prinsiplərindən biri məhsuldar qüvvələrlə istehsal münasibətləri arasındakı qarşılıqlı əlaqə və ziddiyyətdir.
Kapitalizmdə istehsal getdikcə daha çox ictimai xarakter alır: əmək bölgüsü genişlənir, istehsal müəssisələri bir-biri ilə sıx əlaqələnir, milyonlarla insanın əməyi vahid istehsal prosesinin müxtəlif hissələrinə çevrilir. Lakin istehsal vasitələri üzərində mülkiyyətin xarakteri kapitalist olaraq qalır. İstehsal ictimai xarakter daşıdığı halda, mənimsəmə əsasən xüsusi kapitalist xarakter daşıyır.
Marksist nəzəriyyəyə görə kapitalizmin əsas ziddiyyəti məhz burada meydana çıxır: istehsalın ictimai xarakteri ↔ mənimsəmənin xüsusi kapitalist forması. Bu ziddiyyət kapitalizmin təsadüfi və ya xarici problemi kimi deyil, onun öz iqtisadi quruluşundan doğan ziddiyyət kimi izah edilir.
Əmək və kapital arasındakı ziddiyyət
Kapitalizmin marksist siyasi iqtisadi təhlilində ikinci fundamental məsələ əmək ilə kapital arasındakı ziddiyyətdir.
Kapitalist istehsal münasibətində işçi öz əmək qabiliyyətini əmtəə kimi satır, kapitalist isə istehsal vasitələrinə sahib olaraq bu əmək qabiliyyətindən istifadə edir. Marksın izafi dəyər nəzəriyyəsində kapitalistin mənfəətinin mənbəyi məhz işçinin yaratdığı və əmək haqqı şəklində tam geri almadığı dəyər fərqi ilə əlaqələndirilir.
Beləliklə, marksizmə görə fəhlə sinfi ilə kapitalist sinfinin maraqları yalnız ayrı-ayrı müəssisələrdəki əməkhaqqı mübahisəsindən ibarət deyil. Onlar istehsal vasitələrinə münasibətdə müxtəlif sinfi mövqelərdən çıxış edirlər.
Bu səbəbdən marksist-leninçi nəzəriyyə kapitalizmin əsas sosial ziddiyyətini burjuaziya ilə proletariat arasındakı sinfi ziddiyyət kimi müəyyən edir.
Rəqabət, təmərküzləşmə və inhisarlaşma
Marksist təhlildə kapitalizm yalnız “azad sahibkarların rəqabəti” kimi təqdim edilmir. Rəqabət kapitalın daim böyüməsinə, istehsalın təmərküzləşməsinə və kapitalın mərkəzləşməsinə səbəb olan mexanizmlərdən biri kimi izah edilir. Lenin bu prosesi xüsusilə imperializm nəzəriyyəsində inkişaf etdirərək kapitalizmin inkişafının yüksək mərhələsində:
istehsalın və kapitalın təmərküzləşməsini;
inhisarların yaranmasını;
bank və sənaye kapitalının birləşməsini;
maliyyə kapitalının yüksəlişini;
kapital ixracının əhəmiyyətinin artmasını;
dünyanın iqtisadi və siyasi baxımdan bölüşdürülməsini -
kapitalizmin tarixi inkişafının mühüm xüsusiyyətləri kimi təhlil edirdi.
Burada Lenin üçün mühüm nəzəri nəticə ondan ibarət idi ki, kapitalizm öz inkişafı prosesində əvvəlki “sərbəst rəqabət” mərhələsini dəyişdirərək inhisarçı kapitalizmə və imperializmə keçir.
Nə üçün marksizm kapitalizmi son mərhələ hesab etmir?
Marksist-leninçi nəzəriyyədə kapitalizmin tarixi məhdudluğu onun “pis” və ya “ədalətsiz” elan edilməsindən çıxarılmır. Əsaslandırma ictimai istehsalın inkişafı ilə kapitalist istehsal münasibətləri arasındakı ziddiyyətdən çıxarılır.
Marksist məntiq belədir: məhsuldar qüvvələrin inkişafı → istehsalın ictimai xarakterinin güclənməsi → kapitalist mənimsəmə forması ilə ziddiyyətin dərinləşməsi → sinfi ziddiyyətlərin kəskinləşməsi → istehsal münasibətlərinin dəyişdirilməsi məsələsinin tarix qarşısında meydana çıxması.
Bu ardıcıllıq marksist nəzəriyyədə kapitalizmdən sosializmə keçidin iqtisadi-tarixi əsaslandırılmasının nüvəsidir.
“Obyektiv tarixi zərurət” nə deməkdir?
Burada mühüm bir məqamı fərqləndirmək lazımdır. Marksist-leninçi nəzəriyyədə obyektiv tarixi zərurət “kommunizm sabah mütləq və avtomatik yaranacaq” mənasında başa düşülməməlidir.
Obyektivlik o deməkdir ki, cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələsində iqtisadi və sosial ziddiyyətlər insanların subyektiv istəklərindən asılı olmayan problemlər və dəyişiklik meylləri yaradır.
Lakin həmin obyektiv imkanın tarixi reallığa çevrilməsi sinfi mübarizə, siyasi təşkilatlanma və inqilabi fəaliyyət məsələsini ortaya çıxarır.
Məhz buna görə marksizm mexaniki iqtisadi determinizm deyil. Lenin marksist nəzəriyyədə proletariatın siyasi partiyasına, sinfi şüuruna və siyasi hakimiyyət məsələsinə xüsusi əhəmiyyət verirdi.
Sosializm və kommunizm eyni anlayış deyil
Marksist-leninçi nəzəriyyəni düzgün anlamaq üçün başqa mühüm fərq də budur: kapitalizmdən birbaşa tam kommunizmə keçid nəzərdə tutulmur.
Lenin “Dövlət və inqilab” əsərində Marksın irsini inkişaf etdirərək kommunist cəmiyyətinin iki mərhələsini fərqləndirirdi.
Birinci mərhələ — sosializm — kapitalist cəmiyyətindən çıxan və hələ əvvəlki cəmiyyətin müəyyən izlərini daşıyan mərhələdir.
Ali mərhələ isə kommunizmdir. Burada istehsalın inkişaf səviyyəsinin və ictimai münasibətlərin elə vəziyyətə çatması nəzərdə tutulur ki, ictimai istehlak və bölgü daha yüksək prinsip əsasında təşkil olunsun.
Marksın məşhur formulasında aşağı mərhələ üçün: “hər kəsdən qabiliyyətinə görə, hər kəsə əməyinə görə” prinsipi, kommunizmin ali mərhələsi üçün isə: “hər kəsdən qabiliyyətinə görə, hər kəsə tələbatına görə” prinsipi ifadə edilir.
Deməli, marksist-leninçi nəzəriyyədə kapitalizmdən kommunizmə keçid bir anda baş verən dəyişiklik deyil, sosializm vasitəsilə həyata keçən tarixi keçid prosesi kimi təsəvvür olunur.
Dövlət məsələsi: proletariat diktaturası
Marksist-leninçi təlimin başqa bir fundamental elementi siyasi hakimiyyət məsələsidir.
Marks və Lenin üçün məsələ yalnız mülkiyyət formasını dəyişdirməkdən ibarət deyildi. Kapitalist dövlətinin sinfi xarakteri haqqında marksist nəzəriyyəyə görə dövlət neytral institut deyil; müəyyən tarixi şəraitdə hakim sinfin siyasi hökmranlığının aləti kimi çıxış edir.
Buna görə kapitalizmdən sosializmə keçid üçün proletariatın siyasi hakimiyyəti məsələsi meydana çıxır.
Leninin terminologiyasında bu proletariat diktaturası adlanır.
Bu anlayış marksist-leninçi nəzəriyyənin ayrılmaz hissəsidir və onu nəzəriyyədən çıxarıb yalnız “sosial ədalət” və ya “bərabərlik ideyası” səviyyəsinə endirmək marksizmin öz məzmununu dəyişdirmək olardı.
Burada marksizmin mühüm fərqi nədir?
Marksist-leninçi izah kapitalizmin gələcək taleyini sadəcə mənəvi mülahizələrlə əsaslandırmır. Yəni arqument belə deyil: “Kapitalizm ədalətsizdir, ona görə də aradan qalxmalıdır.”
Nəzəri əsaslandırma daha dərindir: Kapitalizm müəyyən məhsuldar qüvvələr səviyyəsinə uyğun gələn istehsal münasibətləri sistemi kimi meydana gəlmiş, lakin məhsuldar qüvvələrin sonrakı inkişafı ilə həmin münasibətlər arasında ziddiyyətlər yaratmışdır. Bu ziddiyyətlərin inkişafı kapitalist istehsal münasibətlərinin tarixi məhdudluğunu üzə çıxarır və yeni istehsal münasibətlərinə keçidin obyektiv əsaslarını yaradır.
Məhz bu məntiq kapitalizmin tarixi keçiciliyi haqqında marksist tezisin əsasını təşkil edir.
* * *
Kapitalizm tarixi ictimai-iqtisadi formasiyadır və buna görə də əbədi deyil. Onun tarixi məhdudluğu, marksist siyasi iqtisada görə, hər şeydən əvvəl məhsuldar qüvvələrin inkişafı ilə kapitalist istehsal münasibətləri arasındakı ziddiyyətdə, istehsalın ictimai xarakteri ilə mənimsəmənin xüsusi kapitalist xarakteri arasındakı ziddiyyətdə və bunun yaratdığı sinfi münasibətlərdə ifadə olunur. Bu ziddiyyətlərin inkişafı kapitalizmdən sosializmə keçidin obyektiv iqtisadi əsaslarını yaradır. Sosializm isə kommunist formasiyasının aşağı mərhələsi kimi nəzərdən keçirilir. Lakin bu keçid avtomatik proses deyil: marksist-leninçi nəzəriyyədə onun həyata keçirilməsi proletariatın sinfi mübarizəsi, siyasi hakimiyyətin fəhlə sinfinin əlinə keçməsi və istehsal vasitələri üzərində kapitalist xüsusi mülkiyyətinin ictimai mülkiyyətlə əvəz edilməsi ilə əlaqələndirilir.
Bu çərçivədə marksizmin iddiası sadəcə “kapitalizm əbədi deyil” fikrindən ibarət deyil. Əsas iddia budur ki, kapitalizmin öz inkişafı onun daxilində onu aşmağa yönəlmiş maddi, sosial və sinfi ilkin şərtləri yaradır. Marksist-leninçi nəzəriyyənin kapitalizmdən kommunizmə keçidin “obyektiv tarixi zəruriliyi” haqqında müddəası məhz bu nəzəri konstruksiyaya söykənir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии