Marksist nəzəriyyədə sinfi mübarizə anlayışı cəmiyyətin tarixi inkişafını izah edən əsas kateqoriyalardan biridir. Bu təlim yalnız fəhlə ilə kapitalist arasındakı qarşıdurmanı deyil, ümumilikdə cəmiyyətdə istehsal vasitələrinə münasibət və iqtisadi maraqlar əsasında formalaşan sosial qrupların qarşıdurmasını izah etməyə çalışır.
Sinif anlayışı nədir?
Karl Marksın yanaşmasında sinifləri müəyyən edən əsas meyar insanların istehsal vasitələrinə münasibətidir. Sadələşdirilmiş şəkildə:
- burjuaziya — istehsal vasitələrinə, kapitala və müəssisələrə sahib olan sinif;
- proletariat — əsas istehsal vasitələrinə sahib olmayan və yaşamaq üçün öz əmək qüvvəsini satan sinif.
Marksın fikrincə, kapitalist cəmiyyətdə bu münasibət iqtisadi maraqların ziddiyyətinə gətirib çıxarır. Kapitalist mənfəəti artırmağa, işçi isə əmək müqabilində daha yaxşı gəlir və şərait əldə etməyə çalışır.
Sinfi mübarizə tarixin hərəkətverici qüvvəsi kimi
Marks və Engelsin ən məşhur tezislərindən biri budur ki, indiyədək mövcud olan cəmiyyətlərin tarixi böyük ölçüdə siniflər arasındakı mübarizələrin tarixi olmuşdur. Bu yanaşmaya görə, müxtəlif tarixi dövrlərdə müxtəlif hakim və tabe siniflər mövcud olub: quldarlıqda quldar – qul; feodalizmdə feodal – kəndli; kapitalizmdə burjuaziya – proletariat qarşıdurması mövcuddur.
Kapitalizmdə ziddiyyət haradan yaranır?
Marksın kapitalizm təhlilinin mərkəzində əmək və kapital arasındakı münasibət dayanır. Fəhlə əmək qüvvəsini kapitalistə satır. Kapitalist isə fəhlənin əməyinin yaratdığı dəyərdən müəyyən hissəni əmək haqqı şəklində ödəyir, qalan hissə isə Marksın nəzəriyyəsində izafi dəyər kimi izah olunur.
Beləliklə, Marksın məntiqində: fəhlənin marağı → əmək haqqının və sosial təminatın artması kapitalistin marağı → istehsal xərclərinin, o cümlədən əmək xərclərinin nəzarətdə saxlanılması və mənfəətin artırılması.
Bu ziddiyyət avtomatik olaraq hər zaman açıq qarşıdurma yaratmır. O, həmkarlar ittifaqları, kollektiv müqavilələr, əmək qanunvericiliyi və siyasi mübarizə vasitəsilə tənzimlənə bilər.
Sinfi şüur məsələsi
Marksizmdə mühüm anlayışlardan biri “sinfi şüur”dur. Fərdi fəhlə öz şəxsi problemlərini — aşağı əmək haqqını, iş şəraitini və s. — fərdi problem kimi görə bilər. Lakin eyni vəziyyətdə olan insanların ortaq maraqlarını dərk etməsi onların kollektiv fəaliyyətə keçməsinə səbəb ola bilər.
Bu baxımdan Marksist nəzəriyyə iki vəziyyəti fərqləndirir: “özündə sinif” — obyektiv olaraq oxşar iqtisadi mövqedə olan insanlar; “özü üçün sinif” — ümumi maraqlarını dərk edən və həmin maraqlar uğrunda kollektiv şəkildə mübarizə aparan insanlar.
Sinfi mübarizənin formaları
Marksist baxışda sinfi mübarizə yalnız inqilab və zorakı qarşıdurma demək deyil. O, müxtəlif formalarda meydana çıxa bilər:
- əmək haqqı uğrunda mübarizə;
- iş vaxtının azaldılması;
- tətil;
- həmkarlar ittifaqı fəaliyyəti;
- siyasi mübarizə;
- parlament və seçki mübarizəsi;
- mülkiyyət və iqtisadi siyasət haqqında mübahisələr;
- sosial hüquqlar uğrunda mübarizə.
Marksist ənənənin müxtəlif istiqamətləri bu vasitələrin əhəmiyyətini fərqli qiymətləndiriblər.
Marksın nəzəriyyəsinin ən mübahisəli hissəsi
Marks kapitalizmin daxili ziddiyyətlərinin dərinləşərək onun transformasiyasına səbəb olacağını düşünürdü. Klassik Marksist təsəvvürdə proletariat siyasi qüvvəyə çevrilərək kapitalist münasibətlərini dəyişdirəcək və nəticədə sinifsiz kommunist cəmiyyətə keçid baş verəcəkdi. Lakin tarixi təcrübə bu proqnozun sadə və birxətli formada reallaşmadığını göstərdi.
Kapitalist ölkələrində:
- əmək qanunvericiliyi inkişaf etdi;
- həmkarlar ittifaqları gücləndi;
- sosial dövlət institutları yarandı;
- universal və ya geniş seçki hüququ genişləndi;
- orta təbəqələr böyüdü;
- səhmdarlıq və mülkiyyət formaları dəyişdi;
- dövlət iqtisadi proseslərə daha çox müdaxilə etməyə başladı.
Nəticədə XIX əsrin klassik kapitalizmi ilə XXI əsrin kapitalizmi arasında ciddi fərqlər yaranıb.
Marksist nəzəriyyənin güclü tərəfi
Sinfi mübarizə nəzəriyyəsinin mühüm elmi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, diqqəti iqtisadi hakimiyyət və mülkiyyət münasibətlərinə yönəldir. Məsələn, bir cəmiyyətdə qanun qarşısında formal bərabərlik mövcud ola bilər. Lakin insanların:
- sərvətə çıxışı,
- təhsil imkanları,
- siyasi təsir imkanları,
- istehsal vasitələrinə sahiblik səviyyəsi
eyni olmaya bilər.
Marksist yanaşma məhz bu fərqlərin cəmiyyətin siyasi və sosial həyatına necə təsir etdiyini araşdırmaq üçün güclü analitik çərçivə təqdim edir.
Zəif və mübahisəli tərəfləri
Müasir sosial elmlər baxımından marksizmin klassik sinfi modelinin bir sıra məhdudiyyətləri də müzakirə olunur.
Birincisi, cəmiyyət yalnız iki əsas sinfə bölünmür. Müasir cəmiyyətlərdə böyük orta təbəqələr, menecerlər, dövlət qulluqçuları, kiçik sahibkarlar, peşəkarlar və müxtəlif gəlir qrupları mövcuddur.
İkincisi, insan davranışını yalnız iqtisadi siniflə izah etmək kifayət etmir. Milli, dini, mədəni, gender, peşə və digər identikliklər də sosial davranışa təsir göstərir.
Üçüncüsü, kapitalizm gözlənildiyi kimi sadəcə iki qütblü sistemə çevrilməyib. Texnologiya, maliyyə bazarları, dövlət tənzimlənməsi və qlobal iqtisadiyyat sinfi strukturunu xeyli mürəkkəbləşdirib.
Dördüncüsü, “sinfi mübarizə qaçılmaz olaraq proletar inqilabına və kommunizmə gətirəcək” formasındakı determinist nəticə tarixi baxımdan ciddi mübahisə doğurur.
Əsas nəticə
Marksın sinfi mübarizə nəzəriyyəsini yalnız “fəhlələr kapitalistlərə qarşı mübarizə aparmalıdır” kimi təqdim etmək onun mahiyyətini sadələşdirmək olar. Əslində nəzəriyyənin daha fundamental sualı budur:
Cəmiyyətdə iqtisadi resurslara və istehsal vasitələrinə kim nəzarət edir və bu nəzarət insanların sosial, siyasi və iqtisadi münasibətlərini necə formalaşdırır?
Bu sual bu gün də aktualdır. Lakin müasir cəmiyyəti izah etmək üçün klassik marksist sinif modelini digər sosial, siyasi və iqtisadi amillərlə birlikdə nəzərdən keçirmək daha məhsuldardır.
Bir mühüm fərqləndirmə də lazımdır: Marksın sinfi mübarizə haqqında analitik nəzəriyyəsi ilə XX əsrdə müxtəlif dövlətlərdə onun əsasında qurulmuş siyasi sistemləri eyniləşdirmək düzgün deyil. Marksın iqtisadi-sosial nəzəriyyəsi ilə sonrakı marksizm-leninizm praktikası arasında həm nəzəri, həm də tarixi fərqlər mövcuddur.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии