Fridrix Engelsin " Proletar hərəkatının nəzəri ifadəsi olan elmi sosializmin vəzifəsi - bu çevrilişin ( proletar inqilabının -Ə.A.) tarixi şəraitini və bununla birlikdə bu çevrilişin öz təbiətini tədqiq etməkdənb və beləliklə də, bu qəhrəmanlıq işini görməli olan indiki məzlum sinfə, onun öz işinin şərait və təbiətini izah etməkdən ibarətdir" (K.Marks və F.Engels. İkicildlik seçilmiş əsərləri, II cild, səh.152) fikrini liberal, antikommunist və ya başqa kənar ideoloji çərçivədən deyil, marksist nəzəriyyənin öz daxili məntiqi daxilində oxumaq daha düzgündür. Burada söhbət sadəcə proletar inqilabına çağırışdan yox, elmi sosializmin nəyi öyrənməli və proletara nəyi izah etməli olduğu məsələsindən gedir.
Engelsin əsas tezisi
Sitatın məntiqi belədir: Elmi sosializmin vəzifəsi → proletar çevrilişinin tarixi şəraitini araşdırmaq → həmin çevrilişin mahiyyətini müəyyənləşdirmək → proletariata onun öz tarixi fəaliyyətinin şərait və xarakterini izah etmək.
Burada üç bir-biri ilə bağlı anlayış var:
- tarixi şərait;
- inqilabi çevrilişin təbiəti;
- proletariatın öz tarixi fəaliyyətini dərk etməsi.
Deməli, Engels üçün elmi sosializm ilk növbədə hazır siyasi resept deyil. O, cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını və həmin inkişafın yaratdığı inqilabi imkanları elmi şəkildə dərk etmək cəhdi kimi təqdim olunur.
“Tarixi şərait” nə deməkdir?
Engels “proletar inqilabı olacaq” deməklə kifayətlənmir. Əsas məsələ nə üçün, hansı şəraitdə və hansı ictimai münasibətlərin nəticəsi olaraq belə bir çevrilişin meydana çıxa biləcəyini araşdırmaqdır.
Marksist nəzəriyyədə bunun təməlində materialist tarix anlayışı dayanır. İstehsal üsulu, istehsal qüvvələri, istehsal münasibətləri, siniflərin mövqeyi və onların qarşılıqlı münasibətləri tarixi prosesin mühüm müəyyənedici elementləri kimi götürülür.
Bu baxımdan proletar inqilabı Engels üçün tarixdən kənarda duran bir ideyanın cəmiyyətə tətbiqi deyil. Əksinə, kapitalist cəmiyyətinin öz daxilində formalaşan ziddiyyətlərin müəyyən inkişaf mərhələsində meydana çıxan tarixi hadisədir. Bu, sitatın ən mühüm məqamlarından biridir.
“Bu çevrilişin öz təbiəti” ifadəsi
İkinci mühüm məsələ inqilabın yalnız baş vermə səbəblərini deyil, onun mahiyyətini araşdırmaqdır. Marksist baxışda siyasi hakimiyyətin dəyişdirilməsi öz-özlüyündə proletar inqilabının tam məzmunu hesab edilmir. Məsələ daha dərindir: söhbət istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət və nəzarət münasibətlərinin, bununla əlaqədar sinfi münasibətlərin dəyişdirilməsindən gedir.
Ona görə Engelsin “öz təbiəti” dedikdə nəzərdə tutduğu şey yalnız: “proletariat hakimiyyətə necə gələcək?” sualı deyil. Daha fundamental sual budur: Proletariat hakimiyyətə gəldikdə cəmiyyətin iqtisadi, siyasi və sosial münasibətlərində hansı tarixi dəyişiklik baş verməlidir?
Beləliklə, inqilab burada bir günlük siyasi hadisə deyil, ictimai münasibətlərin köklü transformasiyası kimi nəzərdən keçirilir.
“İndiki məzlum sinfə” nə izah edilməlidir?
Sitatın ən maraqlı hissəsi, məncə, məhz budur. Engels elmi sosializmin vəzifəsini proletarın əvəzinə onun tarixi işini görməkdə görmür. Əksinə, proletariatın öz tarixi fəaliyyətinin şərtlərini dərk etməsini vacib sayır.
Burada marksizmin “sinfi şüur” məsələsinə gedib çıxırıq. Proletar olmaq ilə proletariatın özünü tarixi-siyasi subyekt kimi dərk etməsi eyni şey deyil.
Bir insan istehsal prosesində muzdlu əməkçi ola bilər, lakin bu faktın özü onun:
- öz sinfi mövqeyini;
- kapitalist istehsal münasibətlərini;
- digər əməkçilərlə ümumi maraqlarını;
- sinfi mübarizənin mahiyyətini;
- cəmiyyətin dəyişdirilməsində öz mümkün rolunu -
nəzəri cəhətdən anlaması demək deyil.
Engelsin fikrində elmi sosializm məhz burada xüsusi rol alır: obyektiv ictimai proseslə proletariatın həmin prosesi subyektiv şəkildə dərk etməsi arasında əlaqə yaradır.
“Qəhrəmanlıq işi” ifadəsinin mənası
“Bu qəhrəmanlıq işini görməli olan indiki məzlum sinif” ifadəsi də təsadüfi deyil. Engels tarixi dəyişiklikdə əsas subyekti kənardan gələn filosof, alim və ya siyasi lider kimi təqdim etmir. Dəyişiklik proletariatın öz tarixi fəaliyyəti vasitəsilə həyata keçirilməlidir.
Burada nəzəriyyə ilə praktikanın marksist vəhdəti görünür: nəzəriyyə → tarixi reallığın dərk edilməsi → proletariatın öz vəziyyətini anlaması → şüurlu tarixi fəaliyyət → ictimai çevriliş.
Bu səbəbdən elmi sosializm Engels üçün sadəcə “proletarların dünyagörüşü” deyil. O, proletar hərəkatının nəzəri ifadəsidir.
“Elmi sosializm” niyə məhz “elmi” adlandırılır?
Burada Engelsin başqa sosializm cərəyanlarından fərqləndirməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Marks və Engels özlərindən əvvəlki utopik sosialistlərdə cəmiyyətin ədalətsizliyinin tənqidini və daha ədalətli cəmiyyət arzularını görürdülər. Lakin onların fikrincə, gələcək cəmiyyətin sadəcə arzu olunan modelini yaratmaq kifayət deyil.
Əsas məsələ: mövcud cəmiyyətin öz daxilində onun dəyişdirilməsinin obyektiv əsaslarını aşkar etməkdir. “Elmilik” iddiası məhz buradan gəlir. Yəni: “Başqa cəmiyyət necə olmalıdır?” sualından əvvəl: “Mövcud cəmiyyət necə qurulub, hansı qanunauyğunluqlarla inkişaf edir və onun daxilində hansı ziddiyyətlər gələcək dəyişiklik üçün zəmin yaradır?” sualı qoyulur.
Bu baxımdan Engelsin sitatı elmi sosializmin metodoloji mahiyyətini çox yığcam ifadə edir.
Burada “qaçılmazlıq” məsələsinə diqqət etmək lazımdır
Sitatı sadələşdirib belə başa düşmək düzgün olmaz: “Kapitalizm mütləq şəkildə öz-özünə dağılacaq və proletar inqilabı avtomatik baş verəcək.” Engelsin ifadəsində bunun əksinə, tədqiqat və şüurlu fəaliyyət komponenti var.
Əgər elmi sosializmin vəzifəsi proletariata onun fəaliyyətinin “şərait və təbiətini izah etməkdirsə”, deməli, tarixi proses mexaniki avtomatizm kimi təqdim edilmir. Burada obyektiv şəraitlə subyektiv fəaliyyət arasında əlaqə mövcuddur.
Başqa sözlə: tarixi şərait inqilabi imkan yarada bilər, lakin həmin imkanın siyasi fəaliyyətə çevrilməsi məsələsi ayrıca problemdir. Bu fərq Engelsin cümləsini determinist, mexaniki “tarix onsuz da bunu edəcək” formulundan fərqləndirir.
Engelsin fikrində nəzəriyyə ilə hərəkat arasında münasibət
Sitatın daha dərin nəticəsi budur: Elmi sosializm proletar hərəkatından ayrı duran akademik nəzəriyyə kimi düşünülmür. O, “proletar hərəkatının nəzəri ifadəsi” adlandırılır.
Deməli:
- fəhlə hərəkatı — praktik tərəfdir;
- elmi sosializm — həmin hərəkatın nəzəri özünüdərkidir.
Bu ikisindən birini digərindən ayırmaq marksist konsepsiyanın daxili məntiqini pozardı.
Sadəcə nəzəriyyə → akademik sxemə çevrilə bilər.
Sadəcə praktika → özünün tarixi mahiyyətini anlamayan kortəbii mübarizə olaraq qala bilər.
Engelsin nəzərində onların vəhdəti lazımdır.
Sitatın ən dərin fəlsəfi məqamı
Məncə, bu fikrin ən mühüm cəhəti “inqilab etmək”dən daha çox proletariatın öz tarixi rolunu dərk etməsi məsələsidir. Burada marksizmin xarakterik bir ideyası görünür: İnsanlar tarixi öz iradələri ilə yaradırlar, lakin bunu özlərinin seçdikləri istənilən şəraitdə etmirlər.
Deməli, proletariatın fəaliyyəti də iki elementin vəhdətidir: obyektiv tarixi şərait + subyektiv şüurlu fəaliyyət. Elmi sosializmin vəzifəsi bu ikisi arasındakı münasibəti nəzəri cəhətdən açmaqdır.
* * *
Engelsin sitatını onun öz nəzəri sistemi daxilində belə ümumiləşdirmək olar: Elmi sosializm proletara sadəcə “nə etmək lazımdır” demək üçün yaranmış doktrina deyil. Onun əsas vəzifəsi proletar inqilabını doğuran tarixi şəraiti, həmin inqilabın ictimai mahiyyətini və proletariatın bu prosesdəki tarixi rolunu elmi şəkildə izah etməkdir.
Bu baxımdan sitatın mərkəzində “inqilab” anlayışından da əvvəl “dərk etmək” anlayışı dayanır. Çünki Engels üçün proletariatın tarixi fəaliyyəti kor-koranə fəaliyyət deyil; onun öz sinfi vəziyyətini və qarşısında duran tarixi vəzifəni nəzəri cəhətdən dərk etməsi ilə əlaqələndirilir. Və məhz buna görə bu parçanı yalnız “inqilaba çağırış” kimi oxumaq onun nəzəri məzmununu xeyli daraltmış olardı.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии