Dünya müharibəsi təhlükəsi artırmı? Qarışıq geosiyasi mənzərədə Azərbaycanı nə gözləyir?

 

Dünya siyasətində elə bir mərhələyə daxil olmuşuq ki, ayrı-ayrılıqda baxdıqda müxtəlif regional proseslər təsiri bağışlayan hadisələr bir-biri ilə əlaqələndikdə daha böyük və narahatedici mənzərə yaradır. Avropada silahlanmanın sürətlənməsi, ABŞ-ın hərbi xərclərinin kəskin artırılması, Rusiya ilə NATO arasında qarşılıqlı hərbi-siyasi ritorikanın sərtləşməsi, Yaxın Şərqdə müharibənin genişlənməsi və strateji dəniz yollarında təhlükəsizliyin pozulması eyni vaxtda baş verir.

Bu mənzərə avtomatik olaraq “Üçüncü dünya müharibəsi başlayacaq” deməyə əsas vermir. Lakin böyük dövlətlər arasında birbaşa toqquşma riskinin əvvəlki dövrlə müqayisədə daha mürəkkəb xarakter aldığını söyləmək üçün kifayət qədər əsas var.

ABŞ: hərbi büdcədə tarixi sıçrayış

ABŞ-da Müdafiə Nazirliyinin rəsmi büdcə sənədlərində artıq “Müharibə Departamenti” ifadəsinin işlədilməsi diqqətçəkən siyasi-simvolik dəyişiklikdir. Daha əhəmiyyətlisi isə rəqəmlərdir.

ABŞ hökumətinin 2027-ci maliyyə ili üzrə büdcə sənədində hərbi xərclər üçün 1,5 trilyon dollar tələb olunur. Sənəddə bu rəqəmin 2026-cı il üçün qəbul edilmiş təxminən 1 trilyon dollarlıq müdafiə büdcəsindən sonra gəldiyi göstərilir. Vaşinqton bunu hərbi hazırlığın, çəkindirmə qabiliyyətinin və müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi ilə izah edir.

Bu, şübhəsiz ki, böyük rəqəmdir. Lakin hərbi büdcənin artmasını avtomatik olaraq ABŞ-ın müharibəyə başlamaq qərarı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Böyük dövlətlər hərbi xərcləri həm müharibəyə hazırlaşmaq, həm də potensial rəqibləri çəkindirmək üçün artırırlar.

Başqa sözlə, silahlanma həm müharibənin nəticəsi, həm də müharibənin qarşısını alma vasitəsi ola bilər.

Avropada da eyni proses gedir

Avropada isə proses daha aydın görünür. Almaniya 2026-cı ildə müdafiə büdcəsini 62,4 milyard avrodan 82,7 milyard avroya qaldırır. Bundan əlavə, Bundesver üçün xüsusi fond hesabına 25,5 milyard avro nəzərdə tutulub. Almaniya hökuməti 2029-cu ilə qədər müdafiə xərclərini NATO-nun ÜDM-in 3,5 faizi göstəricisinə çatdırmağı planlaşdırır.

Polşa da hərbi imkanlarını sürətlə artırır. Sentyabrın əvvəlində Varşava ABŞ-dan 4 milyard dollarlıq Xarici Hərbi Maliyyələşdirmə çərçivəsində vəsait əldə edib.

Sentyabrın 17-də isə Donald Tramp Polşada daimi ABŞ hərbi bazasının yaradılması istiqamətində irəliləyiş əldə edildiyini açıqlayıb. Hazırda Polşada ABŞ hərbçiləri rotasiya əsasında yerləşdirilir; yeni bazanın daimi xarakter daşıması NATO-nun şərq cinahındakı ABŞ hərbi mövcudluğunun daha da möhkəmlənməsi demək ola bilər.

Bütün bunların fonunda Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında mühüm dəyişiklik baş verir: Avropa dövlətləri artıq yalnız ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatına arxalanmaq əvəzinə öz hərbi imkanlarını da genişləndirirlər. Reuters-in təhlilinə görə, Vaşinqtonun NATO daxilində yük bölgüsünə təzyiqi Avropanı daha böyük müdafiə məsuliyyəti götürməyə sövq edir.

Baltik regionu: təhlükəli siqnallar

Daha narahatedici məqam hadisələrin artıq təkcə siyasi bəyanat səviyyəsində qalmamasıdır. Sentyabrın 14-də Polşanın Baltik dənizi sahilində hərbçilər tərəfindən hərbi dron aşkar edilərək götürülüb. Polşa müdafiə naziri ilkin araşdırmanın onun Rusiya istehsalı olduğunu göstərdiyini bildirib.

Bundan bir qədər əvvəl isə NATO missiyası çərçivəsində İtaliya qırıcısı Litva hava məkanına daxil olmuş və partlayıcı daşıdığı bildirilən Rusiya istehsalı “Gerbera” dronunu vurub.

Bu hadisələr hələ Rusiya ilə NATO arasında müharibə demək deyil. Lakin təhlükəli olan məhz budur: Ukrayna müharibəsinin fiziki sərhədlərinin NATO məkanına yaxınlaşması səhv hesablamalar, təsadüfi toqquşmalar və eskalasiya ehtimalını artırır.

Polşa rəhbərliyi də Rusiyanın NATO ölkələrinin ərazisini sınağa çəkə biləcəyi barədə xəbərdarlıqlar verir və sərhəd müdafiəsini gücləndirir.

Lavrovun “çox qısa müharibə” xəbərdarlığı

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun sentyabrın 16-da səsləndirdiyi fikir də məhz bu gərgin atmosferdə diqqət çəkir. O, bildirib ki, Rusiya Avropaya hücum etmək niyyətində deyil, lakin Avropa Rusiyaya hücum edərsə, müharibə “tamamilə başqa” və “çox qısa” olacaq.

Bu cümləni hərbi plan kimi deyil, siyasi və çəkindirmə xarakterli xəbərdarlıq kimi qiymətləndirmək daha düzgün olar. Lakin belə bəyanatların özü də təhlükəlidir. Çünki qarşı tərəfin hərbi hazırlığına cavab olaraq daha böyük hərbi hazırlıq görülür, daha böyük hərbi hazırlıq isə digər tərəfdə hücum təhlükəsi təsəvvürü yaradır.

Beləliklə, klassik “təhlükəsizlik dilemması” yaranır: Mən özümü qorumaq üçün silahlanıram → qarşı tərəf bunu hücum hazırlığı kimi qəbul edir → o da silahlanır → mən onun silahlanmasını özümə qarşı təhlükə hesab edirəm.

Tarixdə böyük müharibələr bəzən məhz belə təhlükəli qarşılıqlı şübhələrdən başlayıb.

Yaxın Şərq: ikinci böyük eskalasiya mərkəzi

Dünyadakı təhlükəni yalnız Rusiya–NATO qarşıdurması ilə məhdudlaşdırmaq da düzgün deyil.

Yaxın Şərqdə Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi ciddi şəkildə pozulub. Bunun ardınca Yəməndə husilərin Bab əl-Məndəb istiqamətində mövqelərini genişləndirməsi dünya enerji və dəniz ticarəti üçün əlavə risk yaradıb.

Reuters-in məlumatına görə, husilər Bab əl-Məndəbə yaxın strateji ərazilərə nəzarəti genişləndirib, Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracına və Qırmızı dəniz marşrutlarına təzyiq artıb.

Sentyabrın 17-də İtaliya müdafiə naziri Guido Crosetto ölkənin ticarət gəmilərini Bab əl-Məndəb təhlükəsindən qorumaq üçün donanma missiyasına hazırlaşdığını bildirib.

Bu hadisənin əhəmiyyəti ondadır ki, regional müharibə artıq yalnız Yaxın Şərqin siyasi problemi deyil. Enerji qiymətləri, tanker daşımaları, sığorta xərcləri, ərzaq və sənaye məhsullarının qiymətləri bütün dünyaya təsir edir.

Üstəlik, Səudiyyə Ərəbistanının əsas neft infrastrukturuna hücumlar baş verir. Reuters-in 18 sentyabr məlumatına görə, “Saudi Aramco”nun bəzi Avropa müştərilərinə oktyabr ayı üçün neft tədarükünü dayandıracağı bildirilib.

Beləliklə, Hörmüz və Bab əl-Məndəb kimi iki strateji boğazın eyni vaxtda təhlükə altında olması dünya iqtisadiyyatı üçün ayrıca təhlükə yaradır.

Avropada siyasi parçalanma

Digər mühüm amil Avropanın daxili siyasi mənzərəsidir.

Almaniyada AfD - sağçı populist, milliyyətçi və avroskeptik siyasi partiyanın dəstəyi yüksəlib. Reuters-in sentyabr məlumatlarında partiyanın bəzi regional seçkilərdə ciddi siyasi irəliləyiş əldə etdiyi və ölkə üzrə sorğularda yüksək nəticələr göstərdiyi bildirilir.

İtaliyada isə Roberto Vannaccinin yaratdığı “Futuro Nazionale” partiyası qısa müddətdə sorğularda nəzərəçarpacaq dəstək əldə edib.

Burada “faşist” sözünü bütün sağ və ya populist partiyalar üçün avtomatik istifadə etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Bu partiyaların ideoloji mövqeləri bir-birindən fərqlənir və onların hamısını eyni siyasi kateqoriyaya daxil etmək mübahisəlidir.

Lakin fakt budur ki, miqrasiya, milli suverenlik, Rusiya ilə münasibətlər, Avropa İttifaqının gələcəyi və hərbi siyasət ətrafında Avropada siyasi qütbləşmə artır.

Bu isə xarici siyasətdə vahid Avropa mövqeyinin formalaşmasını çətinləşdirə bilər.

Bütün bunların fonunda Azərbaycanı nə gözləyir?

Ən mühüm sual budur. Azərbaycan birbaşa Rusiya–NATO qarşıdurmasının mərkəzində deyil. Lakin coğrafi baxımdan Qafqaz, Xəzər, Qara dəniz, Türkiyə, Rusiya və İran arasında yerləşməsi ölkəni qlobal geosiyasi böhranın mümkün nəticələrindən kənarda saxlaya bilməz.

Azərbaycanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel münasibətlər qurmağa çalışır və uzun müddətdir Qoşulmama Hərəkatının prinsiplərini xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin materiallarında ölkənin hərbi ittifaqın üzvü olmadığı və müstəqil xarici siyasət apardığı qeyd olunur.

Bu siyasət qlobal qarşıdurmanın dərinləşdiyi şəraitdə Bakıya diplomatik manevr imkanları yarada bilər. Lakin risklər də az deyil.

Birinci risk: enerji

Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Bakı ilə Avropa arasında enerji və bağlantı layihələrinin genişləndirilməsi müzakirə olunur. Azərbaycan rəsmilərinin məlumatına görə, Avropa tərəfi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfəni xüsusi vurğulayır. Qlobal enerji böhranının dərinləşməsi Azərbaycanın neft və qaz gəlirlərinə həm müsbət, həm də mənfi təsir göstərə bilər.

Neftin qiymətinin artması gəlirləri yüksəldə bilər. Amma eyni zamanda enerji infrastrukturunun strateji əhəmiyyəti artdığı üçün ona qarşı təhdidlər də arta bilər. Deməli, gələcəkdə enerji təhlükəsizliyi Azərbaycan üçün təkcə iqtisadi məsələ deyil, milli təhlükəsizlik məsələsi olacaq.

İkinci risk: nəqliyyat dəhlizləri

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəyə böyük tranzit imkanları verir. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub marşrutlarının əhəmiyyəti geosiyasi qarşıdurma şəraitində daha da arta bilər. Lakin bunun digər tərəfi də var: böyük güclər arasında qarşıdurma dərinləşdikcə tranzit yolları yalnız iqtisadi obyekt deyil, həm də strateji infrastruktur kimi qəbul edilə bilər. Bu səbəbdən Azərbaycan üçün ən mühüm məsələlərdən biri nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı onun təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir.

Üçüncü risk: Rusiya–Ukrayna müharibəsinin Qafqaza təsiri

Müharibənin uzanması Qara dəniz hövzəsinin təhlükəsizlik mühitini dəyişir. Hazırda Qara dənizdə kommersiya gəmilərinə qarşı hücumların artması səbəbindən beynəlxalq sığorta bazarında risk zonası genişləndirilib. Qara dənizdə təhlükəsizlik riskinin artması Azərbaycan üçün də dolayı nəticələr yarada bilər. Çünki ölkənin Avropaya enerji və yük bağlantılarının bir hissəsi daha geniş regional logistika sistemindən asılıdır.

Dördüncü risk: İran amili

Azərbaycanın cənub qonşusu İran olduğu üçün Yaxın Şərqdəki hər hansı genişmiqyaslı müharibə Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İran–ABŞ və İran–İsrail qarşıdurmasının daha geniş regional müharibəyə çevrilməsi Azərbaycanı son dərəcə mürəkkəb diplomatik vəziyyətə sala bilər. Burada Bakı üçün əsas məsələ münaqişəyə cəlb olunmamaqla yanaşı, sərhəd təhlükəsizliyini, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarını, iqtisadi sabitliyi və diplomatik manevr imkanlarını qorumaqdır.

Beşinci risk: iqtisadi şok

Dünya müharibəsi baş verməsə belə, böyük dövlətlər arasında uzunmüddətli qarşıdurma Azərbaycanın iqtisadiyyatına təsir edə bilər. Enerji qiymətləri, valyuta bazarları, ərzaq qiymətləri, logistika xərcləri, sığorta tarifləri və investisiya axınları dəyişə bilər. Başqa sözlə, Azərbaycan üçün təhlükə mütləq Bakıya raket düşməsi formasında meydana çıxmaya bilər. Müharibənin ilk zərbəsi bazarlara da dəyə bilər.

Azərbaycanın əsas vəzifəsi nə olmalıdır?

Belə bir beynəlxalq mühitdə Azərbaycanın qarşısında bir neçə strateji vəzifə dayanır.

Birincisi, mümkün qədər çox tərəflə diplomatik dialoqu qorumaq.

İkincisi, enerji və nəqliyyat infrastrukturunun təhlükəsizliyini gücləndirmək.

Üçüncüsü, ərzaq və enerji təhlükəsizliyi baxımından daxili dayanıqlığı artırmaq.

Dördüncüsü, kiberhücumlara, dron təhlükəsinə və kritik infrastruktura qarşı müdafiəni gücləndirmək.

Beşincisi, regionda yeni hərbi qarşıdurmaların yaranmasının qarşısını almağa yönəlmiş diplomatik təşəbbüslərdə iştirak etmək.

Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi 2026-cı ilin fevralında regional hərbi eskalasiya ilə bağlı bəyanatında bütün tərəfləri maksimum təmkin göstərməyə və danışıqlar masasına qayıtmağa çağırıb.

Bu yanaşma indiki beynəlxalq şəraitdə Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji xəttin mahiyyətini göstərir: mümkün qədər az risklə mümkün qədər çox diplomatik və iqtisadi manevr imkanını qorumaq.

Dünya müharibəsi başlayacaqmı?

Bu suala bu gün qəti cavab vermək mümkün deyil. Hazırkı hadisələr qlobal müharibənin qaçılmaz olduğunu sübut etmir. Eyni zamanda, mövcud prosesləri adi geosiyasi rəqabət kimi qiymətləndirib təhlükələri kiçiltmək də düzgün olmaz.

ABŞ və Avropanın sürətlə silahlanması, NATO-nun şərq cinahında hərbi infrastrukturun gücləndirilməsi, Rusiya ilə Qərb arasında sərt ritorika, pilotsuz aparatların NATO hava məkanına daxil olması, Yaxın Şərqdə müharibənin enerji və dəniz nəqliyyatına yayılması — bütün bunlar bir-birindən ayrı risklər deyil, qarşılıqlı təsir edən təhlükəsizlik böhranlarıdır.

Ən böyük təhlükə isə bəlkə də planlaşdırılmış dünya müharibəsindən daha çox nəzarətdən çıxan eskalasiyadır.

Bir dron.

Bir səhv hesablanmış raket zərbəsi.

Bir hərbi gəmi ilə digər gəminin toqquşması.

Bir ölkənin hava məkanının pozulması.

Bir yanlış anlaşılmış siyasi bəyanat.

Və ardınca müttəfiqlərin bir-birinin müdafiəsinə qalxması.

Böyük dövlətlər nüvə silahına malik olduqları üçün XX əsrin iki dünya müharibəsindən fərqli olaraq, XXI əsrdə belə bir qarşıdurmanın qiyməti bütün bəşəriyyət üçün ölçüyəgəlməz ola bilər.

Azərbaycan üçün isə ən düzgün strategiyanın mahiyyəti bir cümlə ilə ifadə edilə bilər: Dünya gücləri qarşı-qarşıya gəldikcə Azərbaycan özünü həmin qarşıdurmanın iştirakçısına deyil, təhlükəsizliyini qoruyan, diplomatik imkanlarını geniş saxlayan və iqtisadi dayanıqlığını artıran dövlətə çevirməlidir.

Çünki böyük güclərin müharibəsində kiçik və orta dövlətlərin ən böyük sərvəti yalnız silah deyil — düzgün diplomatiya, milli birlik, iqtisadi dayanıqlıq və strateji uzaqgörənlikdir.

Ədalət Abdinov