Elmi kommunizm - proletariatın sinfi mübarizəsi və sosialist inqilabı haqqında, sosializm və kommunizm quruculuğunun sosial-siyasi qanunauyğunluqları haqqında, bütövlükdə dünya inqilabi prosesi haqqında elmdir.
Bu tərif marksizm-leninizm ənənəsində elmi kommunizmin predmetini ifadə edir. Onu həmin nəzəri sistemin öz anlayışları daxilində təhlil etsək, bir neçə əsas məqamı ayırmaq olar.
Elmi kommunizm anlayışı
Elmi kommunizm marksist nəzəriyyənin üç əsas tərkib hissəsindən biri kimi təqdim olunur:
- fəlsəfə — dialektik və tarixi materializm;
- siyasi iqtisad — kapitalist və sosialist iqtisadi münasibətlərinin təhlili;
- elmi kommunizm — proletariatın sinfi mübarizəsi, sosialist inqilabı və kommunist cəmiyyətinin qurulmasının qanunauyğunluqları.
Bu bölgüdə elmi kommunizmin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, yalnız mövcud cəmiyyəti izah etməklə kifayətlənmir, kapitalizmdən sosializmə və kommunizmə keçidin ictimai-siyasi mexanizmlərini öyrənməyi qarşısına məqsəd qoyur.
Proletariatın sinfi mübarizəsi
Elmi kommunizmin birinci əsas kateqoriyası proletariatın sinfi mübarizəsidir.
Marksist nəzəriyyəyə görə kapitalist cəmiyyətində əsas sosial ziddiyyətlərdən biri kapital sahibləri ilə muzdlu əmək arasında yaranır. Proletariatın sinfi mübarizəsi isə yalnız iqtisadi tələblərlə — əməkhaqqı, iş vaxtı, əmək şəraiti və s. ilə məhdudlaşmır.
Nəzəriyyədə bu mübarizənin üç səviyyəsi fərqləndirilir:
- iqtisadi mübarizə;
- siyasi mübarizə;
- ideoloji mübarizə.
Elmi kommunizm xüsusilə bu mübarizənin siyasi məzmununu və tarixi istiqamətini araşdırır.
Sosialist inqilabı
Elmi kommunizmin ikinci mühüm elementi sosialist inqilabıdır.
Marksist nəzəriyyənin məntiqinə görə kapitalist istehsal münasibətləri ilə ictimai istehsalın inkişafı arasında müəyyən ziddiyyətlər meydana gəlir. Bu ziddiyyətlərin kəskinləşməsi proletariatın siyasi mübarizəsi ilə birləşdikdə sosialist inqilabı üçün obyektiv və subyektiv ilkin şərtlər formalaşır.
Burada iki anlayışı fərqləndirmək vacibdir:
Obyektiv şərtlər – cəmiyyətin iqtisadi və sosial inkişafından doğan şərtlər;
Subyektiv amillər – fəhlə sinfinin siyasi təşkilatlanması, sinfi şüuru, siyasi partiyanın fəaliyyəti və inqilabi mübarizənin təşkili.
Beləliklə, elmi kommunizm inqilabı sadəcə spontan sosial partlayış kimi deyil, obyektiv şəraitlə şüurlu siyasi fəaliyyətin qarşılıqlı əlaqəsi kimi nəzərdən keçirir.
Sosializm və kommunizm quruculuğunun qanunauyğunluqları
Yalnız inqilab prosesi deyil, inqilabdan sonrakı quruculuq da elmi kommunizmin predmetinə daxildir.
Bu çərçivədə aşağıdakı məsələlər araşdırılır:
- fəhlə sinfinin siyasi hakimiyyəti;
- sosialist dövlətinin inkişafı;
- istehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyət;
- planlı iqtisadiyyat;
- sosial siniflər və təbəqələr arasındakı münasibətlər;
- sosialist demokratiyası;
- millətlərarası münasibətlər;
- mədəni inqilab və təhsil;
- sosialist həyat tərzinin formalaşması;
- sosializmdən kommunizmə keçidin şərtləri.
Burada qanunauyğunluq sözü mühüm nəzəri məna daşıyır. Söhbət ayrı-ayrı ölkələrin təsadüfi təcrübəsindən deyil, sosializm və kommunizmin formalaşmasını müəyyən edən ümumi sosial-siyasi münasibətlərdən gedir.
Kommunizmə keçid
Marksist təsəvvürdə sosializm və kommunizm eyni mərhələ deyil.
Sosializm kommunist formasiyanın ilkin mərhələsi kimi izah olunur. Burada istehsal vasitələrinin ictimai mülkiyyəti və istismarın aradan qaldırılması əsas xüsusiyyətlərdən hesab edilir, lakin əvvəlki cəmiyyətin müəyyən iqtisadi və sosial izləri hələ qalır.
Kommunizm isə həmin prosesin daha yüksək mərhələsi kimi nəzərdə tutulur. Klassik marksist formulaya görə bu mərhələdə istehsalın yüksək inkişafı, sosial fərqlərin aradan qalxması və nemətlərin bolluğu şəraitində bölgü prinsipi dəyişir.
Bu səbəbdən elmi kommunizm yalnız inqilab nəzəriyyəsi deyil, həm də kommunist cəmiyyətinin formalaşmasının nəzəri modelidir.
Dünya inqilabi prosesi
Elmi kommunizmlə bağlı ən geniş kateqoriya dünya inqilabi prosesidir.
Marksizm kapitalizmi ayrı-ayrı dövlətlərin qapalı sistemi kimi deyil, dünya miqyaslı iqtisadi münasibətlər sistemi kimi nəzərdən keçirir. Buna görə də sosializm uğrunda mübarizə də yalnız milli çərçivədə izah edilmir.
Bu yanaşmada dünya inqilabi prosesi: kapitalizm → proletariatın sinfi mübarizəsi → sosialist inqilabı → sosialist dövlətlərinin və hərəkatlarının inkişafı → beynəlxalq sosializm və kommunizm hərəkatının genişlənməsi kimi qarşılıqlı əlaqəli proseslər sistemi şəklində təsəvvür edilir.
Burada milli və beynəlxalq amillərin dialektik əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tərifin nəzəri məntiqi
Elmi kommunizmin tərifini daha yığcam şəkildə belə strukturlaşdırmaq olar:
Elmi kommunizm — proletariatın sinfi mübarizəsinin və sosialist inqilabının obyektiv və subyektiv şərtlərini, sosializm və kommunizmin meydana gəlməsi və inkişafının sosial-siyasi qanunauyğunluqlarını, habelə bu proseslərin beynəlxalq miqyasda qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən marksist ictimai-siyasi nəzəriyyədir.
Burada “elmi” sözü təsadüfi deyil. Marksist ənənə kommunizm haqqında utopik təsəvvürlərlə öz nəzəriyyəsi arasında prinsipial fərq qoyur. Utopik sosializm arzu edilən cəmiyyətin necə olmalı olduğunu təsvir edirdisə, marksizm həmin cəmiyyətə keçidin tarixi, iqtisadi və sosial əsaslarını müəyyənləşdirməyə çalışır.
Ona görə də elmi kommunizm anlayışının daxili məntiqini başa düşmək üçün onu sadəcə kommunizm haqqında ideyalar toplusu kimi deyil, tarixi inkişafın müəyyən istiqamətini sinfi münasibətlər və ictimai qanunauyğunluqlar vasitəsilə izah etməyə çalışan nəzəri sistem kimi nəzərdən keçirmək daha dəqiqdir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии