Cəmiyyətin sosial-siyasi münasibətlərini dərk etmək üçün ilk növbədə onun maddi həyatının əsaslarını, istehsal üsulunu və iqtisadi münasibətlər sistemini öyrənmək lazımdır. Marksist ictimai nəzəriyyənin əsas müddəalarından biri bundan ibarətdir ki, insanların ictimai varlığı onların şüurundan asılı olmayan obyektiv maddi münasibətlər sistemi yaradır və həmin münasibətlər cəmiyyətin siyasi, hüquqi və ideoloji həyatının formalaşmasına ciddi təsir göstərir.
İnsanlar əvvəlcə yaşamaq üçün istehsal etməli, əmək fəaliyyəti göstərməli, maddi nemətlər yaratmalıdırlar. Qida, geyim, mənzil, enerji, nəqliyyat və digər maddi vasitələrin istehsalı olmadan heç bir mürəkkəb ictimai həyat mövcud ola bilməz. Deməli, cəmiyyətin mənəvi və siyasi həyatının da müəyyən maddi əsası vardır.
Məhz buna görə cəmiyyətin sosial-siyasi münasibətlərini yalnız siyasi qərarlar, parlamentlər, partiyalar, seçkilər və ayrı-ayrı siyasi xadimlərin fəaliyyəti çərçivəsində izah etmək birtərəfli yanaşma olardı. Bu hadisələrin arxasında cəmiyyətin iqtisadi quruluşu, mülkiyyət münasibətləri və müxtəlif sosial qrupların maddi mənafeləri dayanır.
İstehsal üsulu cəmiyyətin əsasını təşkil edir
Marksist nəzəriyyədə cəmiyyətin iqtisadi quruluşunun təhlilində iki mühüm anlayış xüsusi əhəmiyyət daşıyır: məhsuldar qüvvələr və istehsal münasibətləri.
Məhsuldar qüvvələrə insanın əmək qabiliyyəti, əmək alətləri, texnika, texnologiya, istehsal vərdişləri və elmi biliklər daxildir. İstehsal münasibətləri isə insanların istehsal prosesində bir-biri ilə qurduğu münasibətləri ifadə edir.
İnsanlar istehsal prosesinə daxil olarkən müəyyən münasibətlər sisteminin iştirakçılarına çevrilirlər. Kim istehsal vasitələrinə sahibdir? Kim istehsal prosesini idarə edir? Kim öz əmək qüvvəsini satmaq məcburiyyətindədir? İstehsal nəticəsində yaradılan məhsul və gəlir necə bölüşdürülür?
Bu suallar yalnız iqtisadi xarakter daşımır. Onların cavabları cəmiyyətin sosial strukturunun formalaşmasına və nəticə etibarilə siyasi münasibətlərə də təsir edir.
Beləliklə, iqtisadi quruluş cəmiyyətin sosial strukturunun mühüm əsaslarından birini təşkil edir.
Siniflər iqtisadi münasibətlərin sosial ifadəsidir
Sinif anlayışı marksist nəzəriyyədə sadəcə insanların gəlir səviyyəsinə görə bölgüsünü ifadə etmir. Burada əsas məsələ insanların istehsal vasitələrinə münasibəti, ictimai istehsal sistemində tutduğu yer və yaradılmış ictimai məhsulun bölüşdürülməsindəki mövqeyidir.
Kapitalist istehsal üsulunda əsas ziddiyyətlərdən biri istehsal vasitələrinə sahib olan kapital sahibləri ilə öz əmək qüvvəsini əmək bazarında satan muzdlu işçilər arasındakı münasibətlərdə ifadə olunur.
Kapitalın əsas xüsusiyyəti yalnız pul və ya əmlakın mövcudluğu deyil. Kapital istehsal prosesində özünü artıran ictimai münasibətdir. İşçi öz əmək qüvvəsini müəyyən müddətə satır, kapitalist isə həmin əmək prosesinin nəticəsində yaradılmış dəyərdən gəlir əldə edir.
Marksist siyasi iqtisad bu münasibətdə izafi dəyər kateqoriyasına xüsusi əhəmiyyət verir. İşçinin yaratdığı dəyərin onun əmək haqqı formasında aldığı hissədən artıq olması və həmin fərqin kapitalın artırılmasına xidmət etməsi kapitalist istehsal münasibətlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi izah edilir.
Bu baxımdan sinfi münasibətlər iqtisadiyyatın səthində görünən gəlir fərqlərindən daha dərin məna daşıyır. Söhbət insanların istehsal prosesində tutduğu struktur mövqedən gedir.
İqtisadi münasibətlər siyasi münasibətlərə çevrilir
İqtisadi münasibətlər cəmiyyətin siyasi həyatına birbaşa və dolayı şəkildə təsir göstərir. Məsələn, əmək münasibətlərində yaranan problemlər əvvəlcə iqtisadi tələb kimi ortaya çıxa bilər: əmək haqqının artırılması, iş vaxtının azaldılması, təhlükəsiz əmək şəraiti, sosial təminat və s.
Lakin müəyyən mərhələdə bu tələblər siyasi xarakter ala bilər. Çünki əmək münasibətlərinin hüquqi qaydaları, vergi sistemi, sosial siyasət, əmək qanunvericiliyi və dövlətin iqtisadi siyasəti siyasi hakimiyyətin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Beləliklə, iqtisadi mənafe siyasi tələbə, siyasi tələb isə təşkilatlanmış mübarizəyə çevrilə bilər.
Marksist yanaşmanın mühüm cəhətlərindən biri də budur: sinfi mübarizə yalnız fabrikdə və ya əmək bazarında baş vermir. O, dövlət siyasətində, hüquqi münasibətlərdə, ictimai təşkilatlarda, mətbuatda, təhsil sistemində və ideoloji sahədə müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər.
Dövlət və sinfi münasibətlər
Dövlət məsələsi marksist siyasi nəzəriyyədə xüsusi yer tutur. Marksist yanaşmaya görə, dövlət cəmiyyətdən kənarda və ondan tamamilə asılı olmayan neytral mexanizm kimi təsəvvür edilə bilməz. Dövlət müəyyən ictimai münasibətlər sisteminin daxilində fəaliyyət göstərir və həmin münasibətlərin təsirini özündə daşıyır.
Buradan dövlətin bütün fəaliyyətini sadəcə bir sinfin mexaniki alətinə endirmək nəticəsi çıxmamalıdır. Dövlətin konkret siyasəti müxtəlif sosial qüvvələrin mübarizəsi, iqtisadi şərait, institusional quruluş və tarixi vəziyyətlə bağlı mürəkkəb proseslər nəticəsində formalaşa bilər.
Lakin marksist nəzəriyyə dövlətin iqtisadi bazisdən tamamilə müstəqil olduğunu qəbul etmir. Dövlətin hüquqi və siyasi institutları müəyyən mülkiyyət və istehsal münasibətlərinin mövcudluğu şəraitində fəaliyyət göstərir.
Bu səbəbdən dövlətin siyasi qərarlarını təhlil edərkən “bu qərardan hansı sosial qruplar faydalanır?”, “mülkiyyət münasibətlərinə necə təsir edir?”, “əmək və kapital arasındakı münasibətlərə nə dəyişir?” kimi sualların qoyulması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Üstqurum anlayışı
Marksist nəzəriyyədə iqtisadi bazis ilə siyasi, hüquqi və ideoloji münasibətlər arasında əlaqəni izah etmək üçün üstqurum anlayışından istifadə edilir. Üstquruma dövlət, hüquq, siyasi institutlar, müxtəlif ictimai və ideoloji formalar daxildir.
Lakin bazis və üstqurum arasında münasibəti sadə mexaniki sxem kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. İqtisadi münasibətlər siyasi və ideoloji institutlara təsir etdiyi kimi, siyasi qərarlar və ideoloji proseslər də iqtisadi münasibətlərin qorunmasına, dəyişdirilməsinə və yenidən istehsalına təsir edə bilər.
Məsələn, mülkiyyət hüququ yalnız iqtisadi fakt deyil. O, hüquqi norma kimi dövlət tərəfindən qorunur. Əmək müqaviləsi də iqtisadi münasibətdir, lakin onun hüquqi forması qanunvericilik vasitəsilə müəyyən edilir. Deməli, iqtisadi münasibət siyasi və hüquqi forma alır.
İdeologiya niyə mühümdür?
İqtisadi münasibətlər insanların şüurunda birbaşa və dəyişməz formada əks olunmur. İnsanlar öz ictimai vəziyyətlərini müəyyən ideyalar, dünyagörüşləri, siyasi nəzəriyyələr və mənəvi təsəvvürlər vasitəsilə dərk edirlər. Burada ideologiyanın rolu meydana çıxır.
İdeologiya müəyyən sosial münasibətlərə məna verən və həmin münasibətləri izah edən fikir sistemi kimi çıxış edə bilər. Cəmiyyətin müxtəlif sinifləri və sosial qrupları öz maraqlarını müxtəlif ideoloji formalarda ifadə edə bilərlər.
Məsələn, mülkiyyət, azadlıq, dövlət, əmək, sosial ədalət və fərdi hüquqlar haqqında eyni sözlər müxtəlif sinfi mövqelərdən fərqli məzmun ala bilər.
Bu baxımdan marksist üçün ideologiyanın təhlili yalnız “kim nə deyir?” sualı ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda “bu fikir hansı sosial münasibətləri ifadə edir?”, “hansı mənafeyə xidmət edir?”, “mövcud münasibətləri qoruyur, yoxsa dəyişdirməyə yönəlir?” sualları da qoyulur.
İdeoloji mübarizə
Sinfi mübarizənin mühüm formalarından biri ideoloji mübarizədir.
İqtisadi və siyasi ziddiyyətlər insanların şüurunda müəyyən ideyalar formasında ifadə olunur. Buna görə də cəmiyyət uğrunda mübarizə yalnız maddi resurslar uğrunda mübarizə deyil; eyni zamanda cəmiyyətin necə başa düşülməsi uğrunda mübarizədir.
İnsanlara mövcud ictimai münasibətlərin təbii, dəyişməz və yeganə mümkün münasibətlər olduğu təlqin edilirsə, bu, həmin münasibətlərin ideoloji legitimləşdirilməsi funksiyasını yerinə yetirə bilər.
Əksinə, ictimai münasibətlərin tarixi xarakterini, onların dəyişə biləcəyini və iqtisadi quruluşun insan fəaliyyətinin nəticəsi olduğunu göstərən nəzəriyyə mövcud münasibətlərə tənqidi yanaşmanın əsasını yarada bilər.
Marksist düşüncə məhz bu nöqtədə ideologiyanın ictimai roluna xüsusi diqqət yetirir.
Şüur və ictimai varlıq
Marksist fəlsəfədə insan şüurunun cəmiyyətin maddi həyatından təcrid olunmuş formada izah edilməsi qəbul edilmir.
İnsanların düşüncələri, baxışları və dəyərləri onların yaşadığı sosial şəraitlə əlaqəlidir. Bununla belə, insan şüurunu sadəcə iqtisadi vəziyyətin passiv surəti kimi təsəvvür etmək də doğru deyil.
İnsanlar iqtisadi və sosial münasibətləri dərk edir, onları qiymətləndirir, təşkilatlanır və dəyişdirməyə çalışırlar. Deməli, şüur ictimai münasibətlərin məhsulu olmaqla yanaşı, həmin münasibətlərin dəyişdirilməsində fəal rol oynaya bilər.
Burada marksist yanaşmanın dialektik xarakteri üzə çıxır: maddi həyat şüura təsir edir, şüurlu ictimai fəaliyyət isə öz növbəsində maddi münasibətlərin dəyişdirilməsinə təsir göstərə bilir.
Sinfi mənafe və ümumi mənafe
Cəmiyyətdə “ümumi mənafe” anlayışının özü də sosial-iqtisadi münasibətlərdən kənarda nəzərdən keçirilə bilməz. Müxtəlif siniflərin mənafeləri bəzi məsələlərdə üst-üstə düşə bilər. Məsələn, cəmiyyətin sabitliyi, təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişafı müəyyən ümumi maraqlar yarada bilər.
Lakin müəyyən məsələlərdə mənafelər arasında ziddiyyətlər meydana çıxır. Sərvətin bölüşdürülməsi, əmək haqqı, vergilər, mülkiyyət, sosial təminat və iqtisadi qərarların istiqaməti kimi məsələlərdə müxtəlif sosial qrupların maraqları fərqlənə bilər.
Marksist təhlil məhz bu fərqləri görünən siyasi şüarlardan və formal hüquqi bərabərlikdən kənarda araşdırmağa çalışır.
Sinfi mübarizənin tarixi xarakteri
Marksist nəzəriyyədə siniflər əbədi və dəyişməz sosial kateqoriyalar hesab edilmir. Onlar müəyyən istehsal üsullarının və tarixi şəraitin məhsuludur.
Quldarlıq cəmiyyətindəki sinfi münasibətlər feodalizm dövrünün münasibətlərindən, feodal münasibətlər isə kapitalist istehsal münasibətlərindən fərqlənir.
Bu baxımdan sinfi mübarizə də konkret tarixi formalar alır.
Marksist tarix anlayışında ictimai inkişafın mühüm hərəkətverici qüvvələrindən biri məhz istehsal qüvvələri ilə mövcud istehsal münasibətləri arasındakı ziddiyyətlər və bunun sosial nəticələridir. İqtisadi quruluş dəyişdikcə siniflərin strukturu, onların qarşılıqlı münasibətləri və siyasi mübarizə formaları da dəyişə bilər.
Müasir cəmiyyətin mürəkkəbliyi
Müasir cəmiyyəti klassik sənaye kapitalizminin sadə sxemləri ilə tam izah etmək mümkün deyil.
Texnologiyanın inkişafı, maliyyə kapitalının genişlənməsi, transmilli şirkətlərin meydana çıxması, xidmət sektorunun böyüməsi, rəqəmsal iqtisadiyyat, platforma əmək münasibətləri və yeni peşə qruplarının yaranması sosial strukturu mürəkkəbləşdirib.
Lakin bu dəyişikliklər iqtisadi münasibətlərin əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, yeni texnologiyalar və yeni istehsal formaları mülkiyyət, əmək və kapital münasibətlərinə yeni məzmun gətirir.
Məsələn, rəqəmsal platformalarda çalışan şəxslərin hüquqi statusu, onların gəlirlərinin formalaşması və platforma sahibinin iqtisadi üstünlüyü yeni əmək münasibətlərinin xarakteri haqqında suallar yaradır.
Deməli, sinfi təhlil mexaniki şəkildə köhnə terminləri təkrarlamaq deyil. Əsas məsələ istehsal münasibətlərinin dəyişən formalarını konkret tarixi şəraitdə araşdırmaqdır.
Niyə yalnız siyasətin səthinə baxmaq kifayət deyil?
Siyasi hadisələrin arxasında dayanan iqtisadi münasibətləri görmədən cəmiyyətin inkişafını tam anlamaq çətindir. Bir hökumətin qəbul etdiyi iqtisadi qərar, bir qanunda edilən dəyişiklik, özəlləşdirmə prosesi, əmək münasibətlərinin tənzimlənməsi və ya sosial proqramın genişləndirilməsi konkret sosial qruplara müxtəlif təsirlər göstərə bilər.
Ona görə siyasi hadisəni yalnız onun rəsmi izahı ilə məhdudlaşdırmaq əvəzinə onun maddi nəticələrini də araşdırmaq lazımdır. Sual belə qoyula bilər:
Kim sahibdir? Kim istehsal edir? Kim idarə edir? Kim gəlirdən hansı payı alır? Kim qərar qəbul edir? Qəbul edilən qərar hansı sosial qrupların vəziyyətinə necə təsir göstərir?
Marksist təhlil bu sualları siyasi iqtisadla siyasətin əlaqələndirilməsi vasitəsilə cavablandırmağa çalışır.
İqtisadiyyat, siyasət və ideologiyanın vəhdəti
Cəmiyyətin sosial-siyasi münasibətləri mürəkkəb və çoxqatlı münasibətlər sistemidir. Onu yalnız iqtisadiyyatla, yaxud yalnız siyasətlə izah etmək mümkün deyil.
İqtisadi münasibətlər sosial strukturun formalaşmasına təsir edir. Sosial struktur sinfi və qrup mənafelərinin meydana çıxmasına səbəb olur. Bu mənafelər siyasi müstəvidə ifadə edilir. Siyasi münasibətlər hüquqi və dövlət institutlarında möhkəmlənir. Bütün bu proseslər isə ideoloji və mənəvi həyatda öz əksini tapır.
Beləliklə, iqtisadi bazis, sosial struktur, siyasət və ideologiya bir-birindən ayrılmış sahələr deyil. Onlar cəmiyyətin bütöv inkişaf mexanizminin qarşılıqlı əlaqədə olan tərəfləridir.
Marksist baxışın əsas metodoloji əhəmiyyəti də buradadır: cəmiyyətin görünən siyasi hadisələrinin arxasında dayanan maddi münasibətləri üzə çıxarmaq və siyasi-ideoloji hadisələri onların sosial-iqtisadi əsasları ilə birlikdə təhlil etmək.
Cəmiyyət haqqında həqiqi elmi təsəvvür yaratmaq üçün yalnız onun nə düşündüyünü və nə danışdığını deyil, həm də necə istehsal etdiyini, istehsal vasitələrinə kimin sahib olduğunu, yaradılan sərvətin necə bölüşdürüldüyünü və müxtəlif sosial qrupların bu münasibətlər sistemində hansı mövqedə dayandığını araşdırmaq lazımdır.
Çünki sosial-siyasi münasibətlərin dərin qatlarında iqtisadi münasibətlər, iqtisadi münasibətlərin arxasında isə insanların real ictimai fəaliyyətləri dayanır. İqtisadi bazis ilə siyasi və ideoloji üstqurum arasındakı qarşılıqlı əlaqə məhz bu bütöv ictimai prosesin elmi təhlilini mümkün edir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии