Tarixi materializm marksizm-leninizmin cəmiyyət haqqında nəzəriyyəsinin əsas hissələrindən biridir. Onun başlanğıc nöqtəsi cəmiyyətin inkişafını insanların maddi həyat şəraiti, istehsal fəaliyyəti və ictimai münasibətləri ilə əlaqələndirməkdir.
Sadələşdirilmiş şəkildə belə bir ardıcıllıq qurulur: istehsal → istehsal münasibətləri → iqtisadi struktur → sosial münasibətlər → siyasi və hüquqi institutlar → ideologiya və mənəvi həyat
Lakin bu sxemi mexaniki səbəb-nəticə zənciri kimi başa düşmək düzgün olmaz. Marksist nəzəriyyədə üstqurumun da iqtisadi bazaya əks təsiri qəbul edilir.
Tarixi materializm konkret bir tarixi hadisənin və ya yalnız kapitalizmin izahı deyil, cəmiyyətin inkişafının ümumi qanunauyğunluqlarını müəyyən etməyə çalışan nəzəriyyədir.
Bu baxımdan onun əsas kateqoriyaları bunlardır:
- istehsal qüvvələri və istehsal münasibətləri;
- baza və üstqurum;
- ictimai varlıq və ictimai şüur;
- əmək bölgüsü və sosial struktur;
- siniflər və sinfi münasibətlər;
- ictimai-iqtisadi formasiyalar;
- maddi istehsalın ictimai həyatdakı rolu.
Tarixi materializmin predmeti kimi ümumsosioloji qanunlar müəyyən bir dövlətin və ya müəyyən bir dövrün qanunları yox, cəmiyyətlərin inkişafında ümumi xarakter daşıdığı iddia edilən münasibətlər nəzərdə tutulur.
Tarixi materializmə görə bütün cəmiyyətlərdə maddi həyatın istehsalı, insanların əmək fəaliyyəti, istehsal münasibətləri, ictimai bölgü və sosial münasibətlər mövcuddur. Buna görə həmin ümumi mexanizmləri izah edən prinsiplərin müxtəlif formasiyalarda fəaliyyət göstərməsi nəzəri olaraq mümkündür.
Amma bu, o demək deyil ki, hər bir konkret qanun hər formasiyada eyni şəkildə və eyni formada fəaliyyət göstərir.
Məsələn, feodalizmə xas münasibətlər kapitalizmdə eyni formada mövcud deyil. Kapitalizmin əsas iqtisadi münasibətləri də sosializm və kommunizm nəzəriyyəsində nəzərdə tutulan cəmiyyətlə eyniləşdirilmir. Başqa sözlə: ümumi qanunauyğunluq dəyişməz qala bilər, onun konkret təzahür forması isə dəyişə bilər.
Bu fərq tarixi materializmin daxili məntiqini başa düşmək üçün vacibdir.
Tarixi materializmin qanunları bəşər cəmiyyətinin bütün tarixi boyunca, bütün formasiyalarda, o cümlədən kommunizm formasiyasında fəaliyyət göstərir. Bu fikir marksist nəzəriyyənin daxilində xüsusi məna daşıyır.
Əgər cəmiyyətin inkişafının fundamental şərti insanların maddi həyatının istehsalıdırsa, kommunizm şəraitində də insanlar:
- əmək fəaliyyəti göstərməli,
- maddi nemətlər istehsal etməli,
- istehsalı təşkil etməli,
- resursları bölüşdürməli,
- insanlar arasında müəyyən ictimai münasibətlər yaratmalıdırlar.
Deməli, kommunizm təsəvvür edilən halda belə cəmiyyət “qanunlardan azad” bir sistem kimi nəzərdə tutulmur. Sadəcə, ictimai münasibətlərin xarakterinin dəyişməsi gözlənilir.
Burada marksist nəzəriyyənin mühüm fərqləndirməsi ortaya çıxır: kapitalist istehsal münasibətlərinin aradan qalxması ilə cəmiyyətin bütün obyektiv qanunauyğunluqlarının yox olması eyni şey deyil.
Tarixi materializm ilə elmi kommunizmin funksiyaları eyni deyil.
Tarixi materializm əsasən cəmiyyətin inkişafının ümumi qanunauyğunluqlarını izah etməyə yönəlir.
Elmi kommunizm isə bu nəzəri əsaslardan çıxış edərək kapitalizmdən kommunizmə keçid, sosialist inqilabı, siniflər, proletariatın rolu və kommunist cəmiyyətinin qurulması kimi məsələləri araşdırır.
Bu mənada marksizm-leninizmin klassik strukturunda: fəlsəfi əsas → tarixi materializm → ictimai inkişafın izahı → elmi kommunizm → kommunizmə keçidin nəzəri əsaslandırılması kimi əlaqə qurulur.
Mövzuya ideoloji qiymət vermədən, müasir sosial elmlərin metodologiyası baxımından ən mühüm sual budur: tarixi materializmin irəli sürdüyü qanunlar həqiqətən universal və zəruri qanunlardırmı, yoxsa müəyyən tarixi şəraitdə cəmiyyətləri izah edən güclü nəzəri ümumiləşdirmələrdir?
Bu iki yanaşma arasında ciddi fərq var.
Fizikadakı qanun kimi “bütün hallarda zəruri şəkildə baş verir” iddiası sosial hadisələr üçün çox daha mürəkkəbdir. İnsanların davranışı, mədəniyyət, institutlar, texnologiya, siyasi qərarlar və tarixi təsadüflər sosial inkişafı çoxsaylı amillərlə şərtləndirir.
Buna görə tarixi materializmi hazır və dəyişməz tarixi proqnoz mexanizmi kimi deyil, cəmiyyətin maddi əsaslarını və sosial münasibətlərin dəyişməsini izah edən makrososioloji nəzəriyyə kimi araşdırmaq daha məhsuldar yanaşmadır.
Tarixi materializm yalnız kapitalizmin və ya müəyyən tarixi mərhələnin nəzəriyyəsi kimi deyil, ictimai həyatın maddi əsaslarını, istehsal münasibətlərini və sosial inkişafın ümumi qanunauyğunluqlarını izah etməyə çalışan nəzəri sistemdir. Buna görə onun predmetinə daxil edilən ümumi qanunauyğunluqlar müxtəlif ictimai formasiyalarda müxtəlif konkret formalarda təzahür edə bilər. Kommunizm nəzərdə tutulan halda da cəmiyyətin maddi istehsalı və ictimai təşkili mövcud olduğundan, tarixi materializmin ümumi prinsiplərinin tətbiqi məsələsi aradan qalxmır.
Burada ən vacib metodoloji məsələ “marksizmin iddia etdiyi qanun” ilə “həmin qanunun empirik olaraq sübut edilmiş universal qanun olması”nı bir-birindən ayırmaqdır. Birincisi marksist nəzəriyyənin müddəasıdır; ikincisi isə ayrıca elmi yoxlama tələb edən iddiadır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии